Fıkıh’ta Devlet Başkanına Tanınan Yetkiler Necmuddin et-Tarsûsî’nin Tuhfetü’t-Türk’ünde Hanefî ve Şafiî Mezheplerinin Kamu Otoritesine Tanıdıkları Yetkilere Dair Mukayeseli Bir Değerlendirme
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.659188Anahtar Kelimeler:
Devlet Başkanı- Yetki- Hanefî Mezhebi- Şafiî Mezhebi- Tuhfetü’t-TürkÖz
Bu makalede Necmuddin et-Tarsûsî’nin (ö. 758/1357) XIV. yüzyılın ortalarında Şam’da kadılık vazifesi döneminde kaleme aldığı, Tuhfetü’t-Türk (Türk’e armağan) adlı eserindeki Hanefî mezhebinin devlet başkanına, Şafiî mezhebine nispetle daha fazla yetki tanıdığı yönündeki iddiası fıkhî açıdan incelenecektir. Tarsûsî eserinin merkezî iddiası sayılabilecek, Hanefî mezhebinin devlet otoritesinin mülkünü (devletini) daha sağlıklı bir şekilde idâme ettirebilmesi noktasında daha elverişli mezhep olduğu savını fıkhın muhtelif fer’i meselesini örnek vererek desteklemektedir. Bu yazıda Tarsûsî’nin söz konusu savını temellendirme adına serdettiği fıkhî meselelerden tayin edici üç tanesinden hareketle iddiasının sağlaması yapılacaktır. Bunlar had cezalarının tatbikinin devlet başkanının onayına bağlı olup olmadığı, ölümle neticelenen ta‘zîr uygulamasından dolayı devlet başkanının tazminat ödemesinin gerekip gerekmeyeceği ve devlet başkanının istimvâl yetkisine sahip olup olmadığıyla ilgilidir.
Referanslar
Aktan, Hamza. “İstimlâk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23: 364-365. İstanbul: TDV Yayınları, 2004.
Apaydın, H. Yunus. “Siyâset-i Şer‘iyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 37: 299-304. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
Askalânî, İbn Hacer. ed-Dürerü’l-kâmine fî a‘yâni’l-mieti’s-sâmine. Beyrut: Dâru’l-Cîl, ts.
Bağdadî, Safiyüddin. Merâsidü’l-ittilâ‘ alâ esmâi’l-emkine ve’l-bikâ‘. Thk. Ali Muhammed el-Buharî. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1954.
Bakkal, Ali. İslam Fıkıh Mezhepleri. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2007.
Bardakoğlu, Ali. “Had”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14: 547-551. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
Başoğlu, Tuncay. “Ta‘zîr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40: 198-202. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
Bereketzâde İsmail Hakkı. Necâib-i Kur’aniye. haz. Ertuğrul Özalp. İstanbul: Yeni Zamanlar Yayınları, 2002.
Berki, Ali Himmet. Hukuk Tarihinden İslâm Hukuku. Ankara: Örnek Matbaası, 1955.
Black, Antony. Siyasal İslam Düşüncesi Tarihi Peygamberden Bugüne. Trc. Sevda ve Hamit Çalışkan. Ankara: Dost Yayınları, 2001.
Bursalı Mehmed Tahir Efendi. Osmanlı Müellifleri 1299-1915. İstanbul: Meral Yayınları, ts.
Cevziyye, İbn Kayyım. İ‘lâmu’l-muvakkiin ‘an rabbi’l-âlemîn. Kahire: Mektebetü’l-Külliyâti’l-Ezheriyye, 1968.
Corcis, Corcis. Mu‘cemü’l-mustalahti’l-fıkhiyye ve’l kânuniyye. Beyrut: Şeriketü’l-Âlemiyye li’l-Kitâb, 1996.
Cürcânî, Seyyid Şerif. Kitâbu’t-ta‘rîfât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1983.
Cüveynî, Ebu’l-Meâlî Rüknuddîn. el-Giyâsî -giyasu’l-umem fî iltiyâsi’z-zulem. Thk. Abdülazim Mahmud ed-Dîb. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 2011.
Çeliker, Hüseyin. “İslam Hukuku’nda Devlet Başkanlığı”, Ondokuz Mayıs İlahiyat Fakültesi Dergisi 26-27 (2008): 251-298.
Çeliker, Hüseyin. İslam Hukukunda Yargı Bağımsızlığı. İstanbul: Semerkand Yayınları, 2005.
Çubukçu, Asri. Tarasûsî; Hayatı ve Eserleri. (Yayımlanmamış doktora tezi), Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1977.
Debbûs, Salahuddin. el-Halife: tevliyetuhu ve azluhu. İskenderiye: Müessetü’s-Sekafeti’l-Câmiiyye, ts.
Demir, Abdullah. Türk Hukuk Tarihi. İstanbul: Yitik Hazine Yayınları, 2010.
Demir, Halis. Devlet Gücünün Sınırlanması: Raşit Halifeler Dönemi. İstanbul: İz Yayıncılık, 2004.
Ebu Yusuf, Yakub b. İbrahim. Kitâbu’l-harâc. Kahire: el-Matbaatu’s-Selefiyye, 1962.
Esen, Hüseyin. “İslam Hukuku Açısından Müsâdere”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15 (2002), 191-225.
Hamami, İbrahim. “İslam Hukukunda Suç ve Ceza”. (İslam Ceza Hukuku içinde). Trc. Soner Duman. İstanbul: Lale Yayıncılık, 2017. 1: 152-196.
Hamdâvi, Abdulkerim Mutî‘. Tuhfetu’t-türk fi mâ yecibu en yu‘mele fi’l-mülk –dirâse ve tahkik-. http://shamela.ws/browse.php/book-1044#page-19.
Hamevî, Yakut. Mu‘cemu’l-büldan. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, ts.
Harithy, Howayda. “The Four Madrasahs in the Complex of Sultan Hasan (1356-61)”. Mamluk Studies Review 11/1, (2007), 49-76.
İbn Cemâa, Bedreddin. Adl’e Boyun Eğmek. Trc. Özgür Kavak. İstanbul: Klasik Yayınları, 2010.
İbn Haldun. Mukaddime. Thk. Ahmed Za‘bî. Beyrut: Dâru’l-Erkam, 2001.
İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. el-Bidâye ve’n-nihâye. Thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. Beyrut: Dâru’l-Hicr, 1998.
İbn Kutluboğa, Kasım. Tâcu’t-terâcim fî men sannefe mine’l-hanefiyye. Beyrut: Dâru’l-Me’mûn li’t-Turâs, 1992.
İnalcık, Halil. Kanunnâme-i Sultânî Ber Mûceb-i Örfî Osmanî. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2000.
Karâfî, Şihâbuddin. el-İhkâm fî temyîzil-fetâvâ ani’l-ahkâm ve tasarrufâtî’l kâdî ve’l-imâm. Thk. Abdulfettah Ebu Gudde. Beyrut: Dâru’l-Beşâir el-İslâmî, 2009.
Kasânî, Alâüddin. Bedâ‘iu’s-sanâ‘î fî tertibi’ş-şerâi‘. Thk. Ali Muhammed Muavvaz ve Adil Ahmed Abdulmevcud. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1997.
Kılıç, Muharrem. “Necmeddin Tarsûsî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40: 114-115. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
Kubalı, Hüseyin N. Devlet Anahukuku Dersleri. İstanbul: Adnan Kitapevi, 1946.
Kudûrî, Ahmed. Muhtasaru’l-kudûrî. Thk. Naim Eşref Nur Ahmed. Karaçi: İdaretü’l Kur’an ve’l-Ulûm el-İslâmiyye, 2000.
Leknevî, Muhammed A. Fevâidu’l-behiyye fî terâcimi’l-hanefiyye. Beyrut: Dâru’l-Erkam, 1998.
Lev, Yaacov. “Symbiotic Relations: Ulama and the Mamluk Sultans”, Mamluk Studies Review 13/1 (2009): 1-26.
Makrîzî, Takiyüddin. el-Mevâ‘ız ve’l-i‘tibâr bi zikri’l-hıtat ve’l-âsâr. Beyrut: Dâru’s-Sâdır, ts.
Mâverdî, Ebü’l-Hasen. el-Ahkâmu’s-sultâniyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1985.
Özel, Ahmet. Hanefî Fıkıh Âlimleri. 2. Baskı. Ankara: TDV Yayınları, 2006.
Mehmed Seyyid Bey. Usûl-i Fıkıh Medhal. İstanbul: Işık Akademi Yayınları, 2011.
Mer‘î, Huseyn. el-Kâmusu’l-fıkhî. Beyrut: Dâru’l-Müctebâ, 1992, 71.
Merğinânî, Burhanuddin. el-Hidâye şerhu bidâyeti’l-mübtedî. Thk. Muhammed Muhammed Tâmir. Kahire: Dâru’s-Selam, 2000.
Mujani, Wan Kamal. “The Expenses of Mamluk Army during the Burji Period”, Advances in Natural and Applied Sciences 6/3 (2012): 303-309.
Mustafa Sabri Efendi. Hilafet ve Kemalizm. Haz. Sadık Albayrak. İstanbul 1992.
Muslih, Abdullah bin A. Kuyûdu’l-mülkiyye el-hâssa. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1988.
Müslim b. Haccâc. Sahihu Müslim. el-Kütübü’s-sitte ve şürûhuha içinde. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
Nevevî, Ebu Zekeriya. el-Mecmû‘:şerhu’l-mühezzeb. Riyad: Dâru’l-Fikr, ts.
Nevevî, Ebu Zekeriya. Ravzatü’t-tâlibîn. Thk. Adil Ahmed Abulmevcud. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1992.
Seyyid, Rıdvan. Tuhfetü’t-Türk fî mâ yecibu en yu‘mele fi’l-mülk: tahkik ve dirâse. Beyrut: Dâru’t-Tuley‘a, 1992.
Schimmel, Annemarie. Kalif und Kadi im Spätmittelalterlichen Ägypten. Leipzig: Otto Harrassowitz Yayınları, 1943.
Serahsî, Şemsüddîn Ebu Bekir. Kitâbu’l-mebsut. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1982.
Serhasî, Şemsüddîn Ebu Bekir. Şerhu Kitabi’s-siyeri’l-kebir. Kahire: Şirketu İ‘lânati’ş-Şarkiyye, 1972.
Şafak, Ali: Hukuk Termimleri Sözlüğü. Ankara: Rehber Yayıncılık, 1992.
Şafiî, İdrîs. Kitâbu’l-ümm. Thk. Ali Muhammed ve Adil Ahmed. Beyrut: Daru İhyai’t-Türas el-Arabî, 2001.
Şâtıbî, İbrahim b. Musa. el-Muvafakât. Kahire: Matbaatü’r-Rahmaniyye, ts.
Şirâzî, Ebu İshak. el-Mühezzeb. Thk. Muhammed Zuhayli. Şam: Dâru’l-Kalem, 1992.
Taftazânî, Sa‘du’d-dîn. Şerhu’l-akâid. Kahire: İsa el-Babî el-Halebî, t. y.
Ṭarsūsi, Nagm al-Din. Kitâb tuhfat al-Türk, thk. Mohamed Menasri, Şam: Institut français de Damas, 1997.
Talip Türcan. Devletin Egemenlik Unsuru ve Egemenlikten Kaynaklanan Yetkileri. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2001.
Tomar, Cengiz. “Müsadere”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 32: 65-68. İstanbul: TDV Yayınları, 2004.
Winter, Michael. “Inter-Madhhab Competition in Mamlûk Damascus: Al-Tarsûsî’s Counsel for the Turkish Sultans”. Jerusalem Studies in Arabic and Islam 25 (2001), 195-211.
Yaman, Ahmet. İslam Hukuku’nun Oluşum Süreci ve Sonrasında Siyaset-Hukuk İlişkisi. Konya: Esra Yayınları, 1999.
Yeniçeri, Celal. İslâm’da Devlet Bütçesi. İstanbul: Şamil Yayınevi, 1984.
Yiğit, İsmail. Siyasî-Dinî-Kültürel-Sosyal İslam Tarihi. İstanbul: Kayhan Yayınları, 1991. 7. Cilt.
Yiğit, İsmail. “Memlükler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29: 90-97. İstanbul: TDV Yayınları, 2004.
Yılmaz, Ejder. Hukuk Sözlüğü. Ankara: Yetkin Yayınları, 2005.
Zeydan, Abdülkerim. el-Kuyûd el-vâride ale’l-mülkiyye el-ferdiyye. Amman: Cemiyyetü Ummâl el-Mutâbi‘ et-Teâvüniyye, 1982.
Zuhaylî, Vehbe. el-Fıkhu’l-İslâmî ve edilletuhu. Şam: Dâru’l-Fikr, 1997.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
