Tefsir Epistemolojisinde İlm-i Mevhibenin Kaynaklık Değeri

This study explores the concept of ʿilm al-mawhiba, a key quality required of a mufassir in interpreting the Holy Qurʾān. The research is limited to the epistemological dimension of ʿilm al-mawhiba in classical tafsīr sources, its acquisition methods and its role in understanding the divine will. This study uses a systematic approach to show how ʿilm al-mawhiba, which is generally treated in the literature from a sufi perspective, has been recognized as an essential discipline for mufassirs since the period of systematization of the science of tafsīr. The originality of this study lies in identifying the distinctive features of this type of knowledge, which is grounded in the relationship between knowledge and deed and regarded as a divine favor, compared to other formal sciences. The aim of the study is to clarify the role of ʿilm al-mawhiba in the epistemology of tafsīr and its function in the process of Qurʾānic interpretation. In this direction, document analysis, one of the qualitative research methods is employed to examine classical tafsīrs, procedural sources and other works on the subject. As a result of the study, it has been understood that ʿilm al-mawhiba is a divine gift from Allah, not limited to mere unveiling (kashf) and inspiration (ilhām), but framed within the relationship between knowledge and practice. Furthermore, it was concluded that ʿilm al-mawhiba plays a fundamental role beyond analytical and linguistic methods in the process of understanding the profound meanings of the Qurʾān and reaching the truths of Kalāmullāh.

Bu çalışma, Kur’ân-ı Kerîm’in tefsirinde müfessirin sahip olması gereken niteliklerden biri olan ilm-i mevhibe kavramını incelemektedir. Araştırma, klasik tefsir kaynaklarında ilm-i mevhibenin epistemolojik boyutu, elde ediliş yolları ve murâd-ı ilâhîyi anlamadaki rolüyle sınırlıdır. Literatürde genellikle tasavvufî bir bakış açısıyla ele alınan ilm-i mevhibe, bu çalışmada tefsir ilminin sistemleşme döneminden itibaren müfessirin ihtiyaç duyduğu ilimler arasında nasıl yer aldığını sistematik bir yaklaşımla ortaya koymaktadır. Bu bağlamda ilim-amel ilişkisine dayanan ve ilâhî bir lütuf olarak değerlendirilen bu bilgi türünün, diğer formel ilimlerden ayrılan yönlerini tespit etmek çalışmanın özgün tarafını oluşturmaktadır. Araştırmanın amacı, ilm-i mevhibenin tefsir epistemoloji-sindeki yerini ve müfessirin Kur’an’ı yorumlama sürecindeki işlevini açıklığa kavuşturmaktır. Bu doğrultuda, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi kullanılarak klasik tefsirler, usul kaynakları ve konuya ilişkin eserler incelenmiştir. Araştırmanın sonucunda ilm-i mevhibenin, salt keşif ve ilhamla sınırlı olmayan, ilim-amel ilişkisi çerçevesinde Allah’ın bir lütfu olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca, ilm-i mevhibenin, müfessirin Kur’an’ın derin manalarını kavrama sürecinde ve kelâmullahın hakikatlerine ulaşmasında analitik ve dil bilimsel yöntemlerin ötesinde temel bir role sahip olduğu sonucuna varılmıştır.