Kudâme b. Caʿfer’in Şiir Tenkidine Yapılan Eleştirilerin Değerlendirilmesi: Yunan Felsesefesi ve Mantık İlminden Etkilenmesi Örneği
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1312457Anahtar Kelimeler:
Arap Dili ve Belâgati- Kudâme b. Caʿfer- Şiir- Tenkit- Yunan FelsefesiÖz
Mantık, felsefe, kamu yönetimi ve edebiyat alanında eserleri bulunan, Abbâsîler dönemi meşhur kâtiplerinden Kudâme b. Caʿfer (ö. 337/948 [?]), Nakdü’ş-şʿir adlı eseriyle şiirin iyisinden kötüsünü ayırt etmeyi amaçlamış ve bunun için bazı ölçütler koymuştur. Bu ölçütleri açıklarken mantık ilmine ait ıstılahlara ve Yunan filozofların görüşlerine de yer vermiştir. Bu itibarla son dönem dil âlimlerinden Ömer Ferruh (ö. 1987), Bedevî Tabâne (ö. 2000) ve İhsan Abbas (ö. 2003), onun, şiiri değerlendirirken Yunan felsefesi ve mantığından etkilendiğini ve mantık ilminin usûlüne göre ölçütler belirlediğini iddia edip, şiirin duyguya hitap eden yönünü sınırlamaya çalıştığı için onu eleştirmişlerdir. Eseriyle Arap şiiri tenkidinin gelişmesinde büyük bir rolü olan Kudâme b. Caʿfer’in bu şekilde eleştirilmesi, üzerinde araştırma yapılmayı hak eden bir durumdur. Bu makaledeki temel amaç Kudâme b. Caʿfer’e yöneltilen eleştirilerin değerini ortaya çıkarmaktır. Bu itibarla yapılan eleştiriler belirli başlıklar altında toplanarak eleştirinin mahiyeti belirlenmiş, sonrasında Kudâme b. Caʿfer’in eleştiriye konu olan görüşlerine yer verilmiştir. Ancak eleştirinin değerlendirilmesini doğru yapabilmek için Kudâme b. Caʿfer’in diğer görüşlerine de yer verilmiş böylece onun konuya dair görüşleri tam olarak tespit edilmeye çalışılmıştır. Ayrıca Kudâme b. Cafer öncesi şiir eleştirisindeki durumun geldiği seviye hakkında bilgi verilmiştir. Böylece onun şiir tenkidinde öncekilerden nasıl etkilendiği de anlaşılmıştır. Çalışmada Kudâme b. Caʿfer’e yöneltilen eleştirilerin zayıf, konuyu ihata etmeyen sınırlı sayıdaki örnekler neticesinde meydana geldiği sonucuna ulaşılmıştır.
Referanslar
Abbas, İhsan. Târîhü’n-nakdi’l-edebî inde’l-Arab. Beyrut: Dârü’s-sekâfe, 1983.
Abzûzî, Lahzârî. el-Eserü’l-Aristoyî inde Kudâme b. Caʿfer kitâbu Nakdü’ş-şiʿr enmûzecen. Cezayir: Câmiaʿtü Vehrân, Yüksek Lisans, 2014/2015.
Aristoteles. Poetika. çev. İsmail Tunalı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1987.
Aristoteles. Organon V Topikler. çev. Hamdi Ragıp Atademir. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1996.
Asmaî, Ebû Saîd Abdülmelik b. Kureyb el-Bâhilî. Fuhûletu’ş-şuʿarâ. thk. Selahaddî el-Müneccid Ch. Teorry. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-Cedîd, 1980.
Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb. el-Beyân ve’t-tebyîn. Beyrut: Dâru mektebeti’l-hilâl, 1423.
Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb. Kitâbü’l-Hayevân. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1424.
Cumahî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sellâm b. Ubeydillâh b. Sâlim. Tabakâtü fuhûli’ş-şuʿarâ. thk. Mahmud Muhammed Şakir. Cidde: Dârü’l-medeni, ts.
Dayf, Şevki. el-Belâgatu tetavvur ve târîh. Kahire: Dârü’l-meârif, 2003.
Ergin, Mehmet Cevat. “İbn Sellâm el-Cumahî ve Tabakâtu Fuhûli’ş-Şuʿarâ Adlı Eseri”. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi (SBArD) 16/31 (2018), 157-176.
Evs b. Hacer. Dîvân Evs b. Hacer. thk. Muhammed Yusuf. Beyrut: Dâr Beyrut, 1986.
Fârâbî. Mantıkta Kullanılan Lafızlar. çev. Yaşar Aydınlı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017.
Ferruh, Ömer. Târîhü’l-edebi’l-Arabî. Kahire: Dârü’l-ilm li’l-melâyin, 1981.
Gezek, Ahmet. Klasik Dönem Arap Edebî Tenkidinde Gelenekçi ve Yenilikçi Yönelimler. Yalova: Yalova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
Güler, İsmail. “Asmaʿî’nin Şiir Eleştirisinde Fuhûle Kavramı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52/2 (2011), 129-136. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001082
Güler, İsmail. “İbn Kuteybe'nin Şiir Anlayışı ve Şaire Bakışı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52/1 (2011), 69-78. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001057
İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim. eş-Şiʿr ve’ş-şuʿarâ. Kahire: Dârü’l-hadis, 1423.
İbn Tabâtabâ, Ebü’l-Hasen Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm. İʿyâru’ş-şiʿr. thk. Abdülaziz b. Nâsır. Kahire: Mektebetü’l-Hânici, ts.
İbnü’l-Muʿtez, Abdullah b. Muhammed el-Abbâsî. Tabakâtu’ş-şuʿarâ. Beyrut: Dârü’l-meârif, ts.
İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. el-Muntazam fî târîhi’l-mülûk ve’l-ümem. thk. Muhammed Abdulkadir Ata, Mustafa Abdulkadir Ata. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1992.
İbnü’n-Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. Ebî Yaʿkūb İshâk b. Muhammed b. İshâk. el-Fihrist. Beyrut: Dârü'l-marife, 1978.
Kallek, Cengiz. “Kudâme b. Ca‘fer”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 21 Ekim 2022. https://islamansiklopedisi.org.tr/kudame-b-cafer
Katipoğlu, Hasan. “Fasıl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 25 Şubat 2023. https://islamansiklopedisi.org.tr/fasil--mantik
Kudâme b. Caʿfer. Nakdü’ş-şiʿr. thk. Muhammed Abdülmunim Hafaci. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, ts.
Mezîtî, Hamîsa. “el-Müsâkafetü fî nakdi Kudâme b. Caʿfer: el-Fikrü’l-Aristoyî fî kitâbi Nakdü’ş-şiʿr tefâulun em temâsülün”. Mecelletü işkâlâtin fî’l-lugati ve’l-edebi 10/4 (2021), 241-258 (Erişim 22 Eylül 2022). https://www.asjp.cerist.dz/en/downArticle/238/10/4/168134
Mutarrızî, Ebü’l-Feth Burhânüddîn Nâsır b. Abdisseyyid b. Alî el-Hârizmî. el-Îzâh şerhu Makâmâti’l-Harîrî. thk. Hurşid Hasan. Pencap: Pencap Üniversitesi, Arap Dili Enstitüsü, Doktora Tezi, 2005.
Öznurhan, Halim. “Aristoteles Poetika'sının Arap Edebiyatındaki Yansımaları”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 4/1 (2004), 255.
Safedî, Ebü’s-Safâ (Ebû Saîd) Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Türki Mustafa Ahmed Arnaud. Beyrut: Dâru ihyâi’t-turâs, 2000.
Seller, Yusuf. “İbn Sellâm el-Cumahî’nin Arap Edebi Eleştirisine Katkısı: Tabakât Özelinde Bir Analiz”. İslam Tetkikleri Dergisi / Journal of Islamic Review 12/1 (2022), 127-155. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1030746
Tabâne, Bedevî. Kudâme b. Caʿfer ve’n-nakdü’l-edebî. Kahire: Matbatü’l-fenniyyetü’l-hadîsetü, 1969.
Tevhîdî, Ebû Hayyân et. el-İmtâʿ ve’l-muʿânese. Beyrut: el-Mektebetu’l-ansariyye, 1424.
Tülücü, Süleyman. “Nâşî el-Ekber”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 27 Eylül 2022. https://islamansiklopedisi.org.tr/nasi-el-ekber
Ünal, Yörükhan. “Poetika Çevirisinde Kırkıncı Yılını Dolduran Yanlışlar”. Varlık Dergisi. Erişim 16 Mayıs 2023. Erişim 16 Mayıs 2023. https://www.academia.edu/9179896/Y%C3%B6r%C3%BCkhan_%C3%9Cnal_Poetika_%C3%87evirisinde_K%C4%B1rk%C4%B1nc%C4%B1_Y%C4%B1l%C4%B1n%C4%B1_Dolduran_Yanl%C4%B1%C5%9Flar
Yâkut el-Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkut b. Abdillâh. Muʿcemü’l-üdebâʾ. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Dârü’l-garbi’l-İslâmî, 1993.
Zeynî, Mahmud b. Hasan. “Kudâme b. Caʿfer ve cuhûduhu’n-nakdiyyeti fî nazari’l-bâhisîne’l-muhdesîn”. Mecelletu kulliyyeti’ş-şerîati ve’d-dirâseti’l-İslâmiyye 4 (1980), 207-218.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2023 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
