Tanrı Sizi İzliyor: Tanrı’yla İlgili Kavram Çağrışımları Anonim Bir Ekonomik Oyunda Sosyal Davranışı Artırıyor
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1130991Anahtar Kelimeler:
Din Felsefesi- Din Psikolojisi- Oyun Teorisi- Tanrı- Din-Davranış İlişkisiÖz
Bu yazıda, anonim diktatör oyununda[1] dinin toplum yanlısı davranışları artırıp artırmadığını belirlemek için tasarlanmış iki deney sunmaktayız. Nötr veya hiçbir kavramın olmadığı durumların aksine Tanrı kavramının dolaylı olarak dahil edildiği durumlarda denekler tanımadıkları yabancı kişilere karşı daha fazla cömert olmaktadır. Gözlemlenen bu etki en az seküler ahlâkî kurumlarla bağlantılı düşüncelerin ön plana çıktığı zamanki kadar güçlüdür. Kendi kendine kabul edilmiş dindarlık, toplum yanlısı davranışlarla bağlantılı görünmemiştir. Bu yazıda, dinî uyarıcıların cömertlik üzerinde ideomotor etkisi olduğuna veya doğaüstü gözlemcilerin varlığı fikrini harekete geçirdiğine odaklanarak bu etkinin altında yatan farklı olası mekanizmaları tartışacağız. Daha sonra ise dini eski büyük toplumların ortaya çıkmasını kolaylaştıran bir unsur olarak kabul eden fikirlerin sonuçlarını ele alacağız.
[1] Oyun teorisi içerisinde yer alan Ültimatom Oyunu’nun türevlerinden birisidir. Diktatör oyunu deneyleri yapılırken deneklerden birisi “diktatör” olarak seçilerek bir miktar para ona verilir. Paranın isterse diktatör tarafından diğer oyuncu veya oyunculara verilebileceği söylenir. Paranın nasıl dağıtılacağına karar verme yetkisi diktatör olarak seçilen kişiye aittir (Çevirenin Notu).
Referanslar
Allport, Gordon W. - Ross, J. Michael. “Personal Religious Orientation and Prejudice.” Journal of Personality and Social Psychology 5/4 (1967), 432-443. https://doi.org/10.1037/h0021212
Atran, S. In gods we trust: The evolutionary landscape of religion. ed. null, 2002.
Atran, Scott. In Gods We Trust: The Evolutionary Landscape of Religion. USA: Oxford University Press, 2002.
Atran, Scott - Norenzayan, Ara. “Religion’s Evolutionary Landscape: Counterintuition, Commitment, Compassion, Communion”. The Behavioral and Brain Sciences 27/6 (Aralık 2004), 713-730; discussion 730-770. https://doi.org/10.1017/s0140525x04000172
Axelrod, Robert. The Evolution of Cooperation. New York, 1984.
Bargh, John A. vd. “Automaticity of Social Behavior: Direct Effects of Trait Construct and Stereotype Activation on Action.” Journal of Personality and Social Psychology 71/2 (1996), 230-244. https://doi.org/10.1037/0022-3514.71.2.230
Bargh, John A. - Chartrand, Tanya L. “The Unbearable Automaticity of Being.” American Psychologist 54/7 (1999), 462-479. https://doi.org/10.1037/0003-066X.54.7.462
Bateson, Melissa vd. “Cues of Being Watched Enhance Cooperation in a Real-World Setting”. Biology Letters 2/3 (22 Eylül 2006), 412-414. https://doi.org/10.1098/rsbl.2006.0509
Batson, C. Daniel. Religion And The Individual: A Social-Psychological Perspective. New York, 1993.
Batson, C. Daniel vd. “Religious Prosocial Motivation: Is It Altruistic or Egoistic?” Journal of Personality and Social Psychology 57/5 (1989), 873-884. https://doi.org/10.1037/0022-3514.57.5.873
Bering, J. M. “On Reading Symbolic Random Events: Children’s Causal Reasoning About Unexpected Occurrences.” Atlanta, 2003.
Bering, Jesse M. vd. “Reasoning About Dead Agents Reveals Possible Adaptive Trends”. Human Nature 16/4 (01 Aralık 2005), 360-381. https://doi.org/10.1007/s12110-005-1015-2
Bering, Jesse M. “The Folk Psychology of Souls”. The Behavioral and Brain Sciences 29/5 (Ekim 2006), 453-462; discussion 462-498. https://doi.org/10.1017/S0140525X06009101
Boyer, Pascal. Religion Explained: The Evolutionary Origins of Religious Thought. New York: Basic books, 2001.
Cohen, A. B. - Rozin, P. “Religion and the Morality of Mentality”. Journal of Personality and Social Psychology 81/4 (Ekim 2001), 697-710.
Dennett, Daniel C. Breaking the Spell: Religion as a Natural Phenomenon. New York, NY: Viking, 2006.
Eisenberg, Nancy - Miller, Paul A. “The Relation of Empathy to Prosocial and Related Behaviors.” Psychological Bulletin 101/1 (1987), 91-119. https://doi.org/10.1037/0033-2909.101.1.91
Fazio, Russell H. - Olson, Michael A. “Implicit Measures in Social Cognition. Research: Their Meaning and Use”. Annual Review of Psychology 54/ (2003), 297-327. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.54.101601.145225
Gintis, Herbert vd. “Explaining Altruistic Behavior in Humans”. Evolution and Human Behavior 24/3 (01 Mayıs 2003), 153-172. https://doi.org/10.1016/S1090-5138(02)00157-5
Haley, Kevin J. - Fessler, Daniel M.T. “Nobody’s Watching?: Subtle Cues Affect Generosity in an Anonymous Economic Game”. Evolution and Human Behavior 26/3 (01 Mayıs 2005), 245-256. https://doi.org/10.1016/j.evolhumbehav.2005.01.002
Hamilton, W.D. “The Genetical Evolution of Social Behaviour. I”. Journal of Theoretical Biology 7/1 (01 Temmuz 1964), 1-16. https://doi.org/10.1016/0022-5193(64)90038-4
Henrich, Joseph vd. “‘Economic Man’ in Cross-Cultural Perspective: Behavioral Experiments in 15 Small-Scale Societies”. Behavioral and Brain Sciences 28/6 (2005), 795-815. https://doi.org/10.1017/S0140525X05000142
Hoffman, Elizabeth vd. “Preferences, Property Rights, and Anonymity in Bargaining Games”. Games and Economic Behavior 7/3 (01 Kasım 1994), 346-380. https://doi.org/10.1006/game.1994.1056
Irons, William. “How Did Morality Evolve?” Zygon® 26/1 (01 Mart 1991), 49-89. https://doi.org/10.1111/j.1467-9744.1991.tb00803.x
Jacques, Cauvin. Birth Gods and Origins Agriculture (New Studies in Archaeology) [Paperback] Cauvin, Jacques. Cambridge, 1999.
Kelemen, Deborah. “Are Children ‘Intuitive Theists’?: Reasoning About Purpose and Design in Nature”. Psychological Science 15/5 (01 Mayıs 2004), 295-301. https://doi.org/10.1111/j.0956-7976.2004.00672.x
Norenzayan, Ara - Hansen, Ian G. “Belief in Supernatural Agents in the Face of Death”. Personality and Social Psychology Bulletin 32/2 (01 Şubat 2006), 174-187. https://doi.org/10.1177/0146167205280251
Rousseau, Jean-Jacques - Tozer, Henry J. The Social Contract, or, Principles of Political Right. London: Penguin Books, 1968.
Schaller, Mark - Cialdini, Robert B. “Happiness, Sadness, and Helping: A Motivational Integration.” Handbook of motivation and cognition: Foundations of social behavior, Vol. 2. 265-296. New York, NY, US: The Guilford Press, 1990.
Shariff, Azim F. - Norenzayan, Ara. “God Is Watching You: Priming God Concepts Increases Prosocial Behavior in an Anonymous Economic Game”. Psychological Science 18/9 (Eylül 2007), 803-809. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2007.01983.x
Shariff, Azim F. - Norenzayan, Ara. The Effect of Religious Priming on Affect and Attitudes. Unpublished Raw Data (2006).
Sosis, R. - Ruffle, Bradley J. “Ideology, Religion, and the Evolution of Cooperation: Field Experiments on Israeli Kibbutzim”. 23/89-117. Research in Economic Anthropology, 2004. https://doi.org/10.1016/S0190-1281(04)23004-9
Sosis, Richard - Alcorta, Candace. “Signaling, Solidarity, and the Sacred: The Evolution of Religious Behavior”. Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews 12/6 (01 Ocak 2003), 264-274. https://doi.org/10.1002/evan.10120
Srull, Thomas K. - Wyer, Robert S. “The Role of Category Accessibility in the Interpretation of Information About Persons: Some Determinants and Implications.” Journal of Personality and Social Psychology 37/10 (1979), 1660-1672. https://doi.org/10.1037/0022-3514.37.10.1660
Trivers, Robert L. “The Evolution of Reciprocal Altruism”. The Quarterly Review of Biology 46/1 (01 Mart 1971), 35-57. https://doi.org/10.1086/406755
Voltaire. The Portable Voltaire. çev. Ben Ray Redman. New York: Penguin Books, 1977.
Watson, D. vd. “Development and Validation of Brief Measures of Positive and Negative Affect: The Panas Scales”. Journal of Personality and Social Psychology 54/6 (Haziran 1988), 1063-1070. https://doi.org/10.1037//0022-3514.54.6.1063
Wilson, David. Darwin’s Cathedral: Evolution, Religion, and the Nature of Society. Chicago, Ill.: University of Chicago Press, 1st edition, 2002.
Yalçıntaş, Murat. “Ekonomik Karar Almada Adalet ve Oyun Teorisi”. Maliye ve Finans Yazıları 1/103 (30 Nisan 2015), 247-273. https://doi.org/10.33203/mfy.307968
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2022 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
