Hamidiye Döneminde Taşradaki Güç Mücadelesinin Küfrevi Dergâhına Yönelik Bir İtibar Suikastı Üzerinden Değerlendirilmesi
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1034578Anahtar Kelimeler:
Osmanlı Tarihi- Rekabet- II. Abdülhamid- Tarikat- AşiretÖz
19. yüzyıl boyunca merkezileşmeye ve taşradaki kontrolünü arttırmaya çalışan Osmanlı Devleti’nde, özellikle Sultan II. Mahmud tarafından güçlü ayan ve emirlerin bertaraf edilmesi üzerine Anadolu’nun doğusunda ve güneydoğusunda yeni güç odakları ortaya çıkmıştır. Kürt Emirlerinin yerini alan aşiret liderleri, emirlere kıyasla daha küçük topraklara hükmederek yarı-muhtar bir yönetim sergilerken zaman içinde Nakşibendiyye tarikatı örneğinde olduğu gibi bazı şeyhler de nüfuz kazanmaya başlamıştır. Farklı güç odaklarının aynı bölgede kazandıkları nüfuz bir rekabete dönüşmüştür. Tarikat-Aşiret denklemi içerisinde bu güç mücadelesinin hangi boyutlara varabileceğini göstermeyi amaçlayan bu çalışma içerisinde, merkezi Bitlis olup Bayezid sancağına nüfuz etmek isteyen Nakşibendiliğin Halidiye koluna bağlı, Küfrevi hanedanından Şeyh Abdülhadi ve Abdülbaki kardeşlerin, Bayezid sancağı içerisindeki aşiretler tarafından nasıl suçlandıkları ve Saray tarafından nasıl muamele gördükleri anlatılmaktadır. Başkent ve taşra arasındaki yazışmaların yol gösterdiği bu çalışmada iki şeyh kardeşin “ilahlık iddiasında bulunmak, Kürtler arasında fesat çıkarmak, Rusya’dan silah getirip ayaklanma başlatmak” gibi dönemin siyasal konjonktüründe sarayın doğrudan dikkatini çeken ithamlarla yüzleştiği görülmektedir. Bahse konu ithamlar güç mücadelesinin nasıl bir itibar suikastına dönüşebildiğini göstermektedir. Şeyhlerin, haklarında yürütülen soruşturmalar neticesinde suçsuz oldukları anlaşılıp çarptırıldıkları sürgün cezasının affedilmesi kadar bu gibi ağır iddialar karşısında Hamidiye rejiminin gösterdiği refleksin tanımlanması da önemlidir.
Referanslar
Bayraktar, Bayram. 20. Yüzyıl Dönemecinde Rus General Mayevsky’nin Türkiye Gözlemleri (Van-Bitlis Vilâyetleri Askerî İstatistiği). İstanbul: İnkılâp Yayınları, 2007.
BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Belgeleri [BEO]. No. 2320, Gömlek No.173947. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
BOA, Osmanlı Arşivi. Babıali Evrak Odası Belgeleri [BEO]. No. 2642, Gömlek No.198141. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr.
BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Mektubi Kalemi Evrakı [DH. MKT.], No. 832, Gömlek No.27. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Mektubi Kalemi Evrakı [DH. MKT.]. No: 2603, Gömlek No. 146. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Şifre Kalemi Evrakı [DH. ŞFR.]. No.327, Gömlek No.4. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Şifre Kalemi Evrakı [DH. ŞFR.]. No. 345, Gömlek No.17. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Tesri-i Muamelat ve Islahat Komisyonu Muamelat Kısmı Evrakı [DH. TMIK. M.]. No. 164, Gömlek No. 4.
BOA, Osmanlı Arşivi. Dâhiliye Tesri-i Muamelat ve Islahat Komisyonu Muamelat Kısmı Evrakı [DH. TMIK. M.]. No. 229, Gömlek No. 47. No. 4.
BOA, Osmanlı Arşivi. Hazine-i Hassa İradeler [HH. İ.] No.117, Gömlek No. 13.
BOA, Osmanlı Arşivi. İrade Maliye [İ. ML]. No. 50, Gömlek No. 58.
BOA, Osmanlı Arşivi. Maliye Nezareti Emlak-i Emiriyye Müdüriyeti [ML. EEM.]. No. 351, Gömlek No. 81.
BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Sadaret Hususi Maruzat [Y. A. HUS.]. No. 473, Gömlek No. 113.
BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Sadaret Hususi Maruzat [Y. A. HUS.]. No. 500, Gömlek No. 3.
BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Esas Evrakı [Y. EE]. No. 5, Gömlek No. 148.
BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Esas Evrakı Kamil Paşa Kısmı [Y.EE.KP.]. No. 4, Gömlek No. 398.
BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Mütenevvi Maruzat [Y. MTV]. No. 220, Gömlek No.45.
BOA, Osmanlı Arşivi. Yıldız Perakende Askeri Kısım Evrakı [Y. PRK. ASK]. No. 217, Gömlek No.29.
Çakır, Mehmet Saki. “XIX. Yüzyılda Tarikat Siyaset İlişkisi: Nehri Tekkesi Örneği”. Turkish Studies, 11/21 (2016), 53-78.
Dickson, Bertram. “Journeys in Kurdistan”. The Geographical Journal 35/4, (1910), 357-378.
Georgeon, François. Sultan Abdülhamid. çev. Ali Berktay, İstanbul: İletişim Yayınları, 2018.
Karataş, Yakup. Bayezid Sancağı ve İdarecileri (1700-1914). İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2014.
Karataş, Yakup. “Peaceful Efforts of Ottoman State Among the East And Southeast Anatolian Nomadic Trıbes”. Turkish Studies, 9/1 (2014), 221-234.
Karpat, Kemal H. İslâm’ın Siyasallaşması. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2009.
Kavak, Abdulcebbar. Cumhuriyet Döneminde Ağrı’da Tasavvuf. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2020.
Kırmızı, Abdülhamit. Abdülhamid’in Valileri Osmanlı Vilayet İdaresi (1895-1908). İstanbul: Klasik Yayınları, 2007.
Klein, Janet. Hamidiye Alayları – İmparatorluğun Sınır Boyları ve Kürt Aşiretleri. İstanbul: İletişim Yayınları, 2014.
Kodaman, Bayram. Sultan II. Abdülhamid Devri Doğu Anadolu Politikası, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1987.
Mardin, Şerif. Bediüzzaman Said Nursi Olayı-Modern Türkiye’de Din ve Toplumsal Değişim. İstanbul: İletişim Yayınları, 2010.
Sırma, İhsan Süreyya. Belgelerle II. Abdülhamid Dönemi. İstanbul: Beyan, 1998.
Tahsin Paşa. Abdülhamid ve Yıldız Hatıraları. İstanbul: Muallim Ahmet Halit Kitaphanesi, 1931.
Tekdal, Danyal. “1907 Bitlis Depremi ve İsyanında Bir Vali: Ferid Paşa”. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 27 (2017), 94-116.
Tekdal, Danyal. II. Abdülhamid Döneminde Bitlis Vilayeti (İdari ve Sosyal Yapı). Denizli: Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
Van Bruinessen, Martin. Ağa, Şeyh, Devlet, İstanbul: İletişim Yayınları, 2011.
Yınanç, Mükrimin Halil. “Bitlis”, Milli Eğitim Bakanlığı İslam Ansiklopedisi. 2/657-664. Eskişehir: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2001.
Yücer, Hür Mahmut. Osmanlı Toplumunda Tasavvuf (19. Yüzyıl). İstanbul: İnsan Yayınları, 2004.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2021 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
