İslâm Dininde İbadetlerin Sosyal Boyutu
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.939296Anahtar Kelimeler:
Din Sosyolojisi- İbadet- Birey- Toplum- Sosyal Boyut.Öz
Kurumlar toplumsal hayatın yapı taşlarıdır. Din de toplumu oluşturan temel kurumlardan birisidir. En genel manasıyla kutsalın tecrübesi şeklinde din, her dönemde bireyleri ve toplumları derinden etkileyen kurumlardan biri olmuştur. Dinler genelde tecrübe ve anlatım biçimi olarak akide, ibadet ve dini cemaat yani sosyolojik anlatım şeklinde tezahür etmekte ve varlığını sürdürmektedir. Bu çalışmanın esas konusu ve amacı, din sosyolojisi perspektifinden hareketle dini anlatım biçimlerinden ibadetlerin sosyal boyutlarının dokümantasyon yöntemiyle ele alınıp analiz edilmesidir. Buna göre ibadetler, psikolojik etkileriyle birlikte İslâm toplumunun oluşmasında ve sürdürülmesinde sürekli olarak Allah’a teslimiyet, kardeşlik ve dayanışma, birbirini koruyup gözetme, hep birlikte sıkıntılara tahammül etme, kötülüklerden uzaklaşıp iyilik ortak paydasında buluşarak toplumsal paylaşmayı ve bütünleşmeyi gerçekleştirme gibi sosyal boyutları da insanlara kazandırmaktadır. Örneğin namaz ve oruç ibadeti, bireysel yönden kişiyi olgunlaştırmakla ve ahlâk kurallarına yönlendirmekle kalmamakta, toplumsal açıdan normlara, değerlere ve ahlâkî ilkelere uyumla birlikte suç ve asayiş problemlerinin önlenmesine de katkı sunmaktadır. Aynı şekilde zekât da kişisel etkisinden öte, toplumsal aktörlerin hem servete hem alt gelir seviyesindeki insanlara bakışını olumlu yönde etkileyerek sosyo-ekonomik yardımlaşmaya neden olmaktadır. Dolayısıyla ibadetlerin sadece bireyleri yönlendirmekle kalmayıp, toplumsal hayatı da düzenlediği görülmektedir.
Referanslar
Altuntaş, Halil – Karagöz, İsmail. Oruç İlmihali. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2010.
Apaydın, H. Yunus. “Namaz - Oruç”. İlmihal. 2 Cilt. 217-417. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2006.
Arslantürk, Zeki. “Namazın Cemaatle Kılınması veya İbadetin Toplumsallaşması”. Sosyal ve Ferdi İşlevleri Açısından Namaz ve Cami -Tartışmalı ilmi Toplantı-. 177-182. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2009.
Aydın, Mustafa. Güncel Kültürel Kavramlar. İstanbul: Açılım Kitap, 2013.
Aydın, Mustafa. İlk Dönem İslam Toplumunun Şekillenişi. İstanbul: Pınar Yay., 1991.
Aydın, Mustafa. Kurumlar Sosyolojisi. İstanbul: Acılım Kitap, 2013.
Balcı, İsrafil. Hz. Peygamber ve Namaz. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
Bardakoğlu, Ali. “İslam Dini – Fıkıh – Temizlik”, İlmihal. 2 Cilt. 1-215 İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi, 1999.
Bayrakdar, Mehmet. İslam İbadet Fenomenolojisi. Ankara: Akçağ Yayınları, 1987.
Behiy, Muhammed. Kur’an ve Toplum. çev. M. Beşir Eryarsoy. İstanbul: Bir Yayıncılık, 1986.
Bilgin, Vejdi. Bizi Kuşatan Toplum/Sosyolojiye Giriş. Bursa: Emin Yayınları, 2014.
Bilgin, Vejdi. “Dini Gruplar”, Din Sosyolojisi. ed. Kadir Canatan – Mustafa Tekin, 307-334. Ankara: Bilimsel Araştırma Yayınları, 2020.
Buhārī, Ebū Abdilleh Muhammed b. İsmāīl. el-Cāmiu’s-Sahīh. Şam: Dâr İbn-i Kesīr, 2002.
Büyür, Hasan. Namaz Bilinci. İstanbul: Denge Yayınları,1998.
Certel, Hüseyin. “İslami İbadetlerin Psiko-Sosyal İşlevi”. EKEV Akademi Dergisi 1/3 (Kasım 1998). 149-156.
Coşkun, Ali. Sosyal Değişme ve Dini Normlar. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2016.
Daryal, Ali Murat. Dini Hayatın Psiko-Sosyal Temelleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1994.
Demir, Ömer - Acar, Mustafa. Sosyal Bilimler Sözlüğü. İstanbul: Ağaç Yayınları, 1992.
Demirci, Mehmet. “İbadetlerin İç Anlamı”, Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi. 3 (Nisan 2000). 9-31.
Demirci, Muhsin. Nas-Olgu Bağlamında Kur’an’da Sosyal Gerçeklik. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2008.
Duman, Zeki. Kur’an-ı Kerim’de Adab-ı Muaşeret. İstanbul: Yeni Şafak Kültür Armağanı, 2011.
Efe, Âdem. Dini Gruplar Sosyolojisi. İstanbul: Dönem Yayıncılık, 2013.
Erkal, Mehmet. “Zekât”. İslam’da İnanç İbadet ve Günlük Yaşayış Ansiklopedisi. ed. İbrahim Kafi Dönmez. 519-574. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1977.
Erkal, Mehmet. “Zekât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/197-207. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013.
Erkal, Mustafa E. vd., Ansiklopedik Sosyoloji Sözlüğü. İstanbul: Der Yayınları, 1997.
Esen, Âdem. “İnsanın Mala Rağbeti ve İbadet Vaktinde Alış-Veriş”. İktisat ve Din. ed. Mustafa Özel. 227-235. İstanbul: İz Yayıncılık, 1997.
Glock, Charles Y. “Dindarlığın Boyutları Üzerine”. Din Sosyolojisi. ed. Yasin Aktay - M. Emin Köktaş. Ankara: Vadi Yayınları. 252-274. 1998.
Görmez, Mehmet vd. Hadislerle İslam. 7 cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2015.
Günay, Ünver. Din Sosyolojisi, İstanbul: İnsan Yayınları, 2014.
Gündüz, Şinasi. Din ve İnanç Sözlüğü. Ankara: Vadi Yayınları, 1998.
Güngör, Erol. İslâmın Bugünkü Meseleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1996.
Hamīdullāh, Muhammed. İslam Peygamberi. çev. Salih Tuğ. 2 Cilt. İstanbul: İrfan Yayımcılık, 1991.
Hamīdullāh, Muhammed. İslam’a Giriş. Ankara: Nur Yayınları, ts.
Hatip, Muhammed. Hayatın En Değerli Dakikaları Namaz. İstanbul: Beka Yayıncılık, 2017.
Hökelekli, Hayati. “Psikoloji ve Sosyoloji Açısından İbadet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/248-252. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1999.
Hökelekli Hayati. Din Psikolojisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
İzzetbegoviç, Aliya. Doğu ve Batı Arasında İslam. İstanbul: Nehir Yayınları, 1993.
İbn Māce, Muhammed b. el-Kazvīnī. Sünen. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2003.
İsfehānī, Rāğıb. Müfredat Kur’an Kavramları Sözlüğü. çev. Abdulbaki Güneş – Mehmet Yolcu. İstanbul: Çıra Yayınları, 2012.
Karagöz, İsmail. “İbadet”. Dini Terimler Sözlüğü. Haz. Fikret Karaman vd. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
Kasapoğlu, Abdurrahman. Kur’an’da Ahlak Psikolojisi. İstanbul: Yalnızkurt Yay., 1997.
Kirman, Mehmet Ali. Din Sosyolojisi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Rağbet Yay., 2011.
Kur’ân-ı Kerîm Meâli, çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. 12. Basım, 2006.
Kurt, Abdurrahman. Din Sosyolojisi. Bursa: Sentez Yayıncılık, 2019.
Kurtkan, Amiran. Türk Milletinin Manevi Değerleri. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2000.
Mevdūdī, Ebü’l Aʿlâ. Tefhimu’l-Kur’an. 7 Cilt. çev. M. Han Kayani vd. İstanbul: İnsan Yayınları, 1986.
Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. El-Haccāc. el-Cāmi’üs-Sahīh. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2003.
Nasr, S. Hüseyin. Genç Müslümana Modern Dünya Rehberi. İstanbul: İz Yayıncılık, 1993.
Nasr, Seyyid Hüseyin. İslam ve Modern İnsanın Çıkmazı. çev. Ali Ünal. İstanbul: İnsan Yayınları, 1984.
Nedvī, Ebü’l-Hasen Ali Hasenī. Kitap ve Sünnetin Işığında Dört Rükün Namaz-Zekât-Oruç-Hac -Geçmiş Dinlerle Mukayeseli-. çev. İsmet Ersöz. Konya: İslami Neşriyat, 1969.
Öz, Nedim. Ailenin Çözülmesi Süreci Olarak Boşanma Olgusu ve Din: Sosyolojik Bir Yaklaşım. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2019.
Özkan, Mehmet. Hanefilere Göre İbadetlerin Uygulamasına İlişkin İçtihatlar. Bursa: Emin Yayınları, 2012.
Pak, Zekeriya. Kur’an’da Kulluk. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1999.
Radmeneş, İzzetullah. Namaz Ya Da Tevhid ve Şirk İdeolojisinin Savaşımı. Ankara: Endişe Yayınları, 1992.
Sayar, Kemal. Ruhun Labirentleri. İstanbul: Ufuk Kitapları, 2003.
Senih, Safvet. İbadetin Getirdikleri. İstanbul: Işık Yayınları, 2004.
Sezen, Yümni. Sosyoloji Açısından Din. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1988.
Şeker, Mehmet. İslam’da Sosyal Dayanışma Müesseseleri. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1987.
Şentürk, Habil. Psikoloji Açısından Hazreti Peygamberin İbadet Hayatı. İstanbul: Bahar Yayınları, 1984.
Taberānī, Ebü’l-Kāsım Müsnidü’d-Dünyā Süleymān b. Ahmed b. Eyyūb. Mûʿcemu’l-Evsât. 10 Cilt. Kahire: Dârü’l-Harameyn, 1995.
Tirmizī, Muhammed b. ʿİsā. Sünen. Riyad: Dârü’l-Hadara, 2015.
Turabi, Hasan. Namaz, çev. Saim Eminoğlu. İstanbul: Risale Yayınları, 1987.
Uludağ, Süleyman. İslam’da Emir ve Yasakların Hikmeti. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1989.
Uysal, Veysel. Psiko-Sosyal Açıdan Oruç. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994.
Ünal, Vehbi. “İslam’da İbadetlerin Sosyal Fonksiyonu”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/1. (Haziran 2010). 355-370.
Wach, Joachim. Din Sosyolojisi, çev. Ünver Günay. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1995.
Yaşaroğlu, M. Kamil. “Namaz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/356-357. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.
Yavuz, Y. Vehbi. “Oruç”. Sosyal Bilimler Ansiklopedisi. 4/268-275. İstanbul: Risale Yayınları, 1990.
Yavuz, Y. Vehbi. Sosyal Bilimler Ansiklopedisi. 3/158-162. İstanbul: Risale Yay., 1990.
Yıldız, Abdullah. Haydin Namaza. İstanbul: Pınar Yayınları, 2014.
Yıldız, Abdullah. Namaz Bir Tevhid Eylemi. İstanbul: Pınar Yayınları, 2014.
Yılmaz, Sema - Karacoşkun, Mustafa Doğan. “Dinî Davranışlar ve İnançla İlişkisi”. Din Psikolojisi El Kitabı. ed. Mustafa Doğan Karacoşkun. 139-174. Ankara: Grafiker Yayınları, 2013.
Yunus Emre Divanı, haz. Mustafa Tatçı. Ankara: y.y., 1991.
Zaim, Sebahattin. “Ekonomik Hayatta Müslümanın Tutum ve Davranışı”. Çerçeve. 5/18 (Ağustos-Aralık 1996). 34-46.
Zehra, Muhammed Ebû. İslam’da Sosyal Dayanışma. İstanbul: Yağmur Yayınevi, 1976.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
