Et-Tefsîru’l-Kebîr Bağlamında Mukâtil b. Süleyman’ın Esbâb-ı Nüzûl’e Yaklaşımı
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.847992Anahtar Kelimeler:
Kur’an- Tefsir- Esbâb-ı Nüzûl- Mukâtil b. Süleyman- et-Tefsîru’l-Kebîr.Öz
Müfessir kimliği takdir edilmekle birlikte siyasi fikirleri, hadiste isnada yer vermemesi ve âyetleri yorumlarken İsrâiliyat türü bilgilere çokça yer vermesi gibi nedenlerle şiddetli tenkitlerin hedefi olan Mukâtil b. Süleyman, Kur’an-ı Kerim’i âyet sırasına göre başından sonuna kadar tefsir eden ilk müfessirdir. Rivayet ve dirayet yöntemini birlikte kullandığı et-Tefsîru’l-kebîr isimli eserinde, âyetleri açıklarken bir yöntem olarak esbâb-ı nüzûl rivayetlerini her zaman dikkate almıştır. Esbâb-ı nüzul, ilk devirlerden itibaren Kur’an’ı anlama konusunda ayrıcalıklı bir konuma sahip olmuştur. Bu sebeple ilk tedvin edilen Kur’an ilimleri arasında yer alan esbâb-ı nüzûlün, et-Tefsîru’l-kebîr’de nasıl ve ne şekilde ele alındığı önem arz etmektedir. Böyle bir çalışma, aynı zamanda erken dönem esbâb-ı nüzûl algısı hakkında bilgi verecektir. Bu çalışmada, öncelikle Mukâtil b. Süleyman’ın hayatı ve esbâb-ı nüzûl ilmi hakkında bilgi verilmiştir. Akabinde et-Tefsîru’l-kebîr bağlamında, Mukâtil b. Süleyman’ın esbâb-ı nüzûl rivayetlerine yaklaşımı, en önemlisi esbâb-ı nüzûlün (te‘addudü’l-esbâb ve te‘addudü’n-nüzûl gibi) problem alanlarının bu tefsirde yer alıp almadığı meselesi üzerinde durulmuştur.
Referanslar
Albayrak, Halis. “Mukatil b. Süleyman’ın Tefsirinde Söz-Muhatap-Anlam İlişkisi”. Kur’an ve İslam İlimlerinin Anlaşılmasında Tarihin Önemi. ed. M. Mahfuz Söylemez. 83-115. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2013.
Arslan, Mustafa. Esbâb-ı Nüzûlde Teaddüd ve Mükerrer Nüzûl Meselesi. İstanbul: İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Ali b. Sâbit el-Hatîb. Târîhu Medîneti’s-Selâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 17 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 2001.
Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi. 2 Cilt. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1973.
Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Tarihi. 2 Cilt. Ankara: Fecr Yayınları, 1996.
Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: TDV Yayınları, 2018.
Cüdey‘, Abdullah b. Yusuf. el-Mukaddimâtü’l-esâsiyyetü fî ‘ulûmi’l-Kur’ân, Beyrut: Muessesetü’r-Reyyân, 2001.
Çalışkan, İsmail. Tefsir Tarihi. Ankara: Bilay Yayınları, 2019.
Çalışkan, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
Çelik, İbrahim. “Kur’an’da Haberî Sıfatlar ve Mukâtil b. Süleyman’a İsnad Edilen Teşbih Fikri”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/1 (1987), 151-159.
Dâvûdî, Şemsuddîn Muhammed b. Ali b. Ahmed. Tabakâtu’l-müfessirîn. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
Demirci, Muhsin. “Esbâb-ı Nüzûl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 11/360-362. İstanbul: TDV Yayınları, 1995), 11/361.
Demirci, Muhsin. Tefsir Usûlü. İstanbul: İFAV Yayınları, 2018.
Edirnevî, Ahmed b. Muhammed. Tabakâtü’l-müfessirîn. thk. Süleyman b. Sâlih el-Hızzî. Medine: Mektebetu’l-Ulûm ve’l-Hikem, 1997.
Efe, Seyfullah. Mukâtil Bin Süleyman’ın Tefsirinde Esbâb-ı Nüzûl. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2004.
Hamurcu, M. Fevzi. Mukâtil b. Süleyman ve İlk Fıkhî Tefsir. Ankara: Fecr Yayınları, 2009.
Hicâc, Cihad Ahmed. Menhecu’l-İmâm Mukâtil b. Süleymân el-Belhî fî tefsîrih. Gazze: el-Câmiatu’l-İslâmiyye, Külliyetu Usûli’d-Dîn, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. Tefsiru’t-tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: ed-Dâru’t-Tûnisiyye Li’n-Neşr, 1984.
İbn Hacer el-Eskalânî, Şihâbuddîn Ebu’l-Fazl Ahmed b. Ali. Tehzîbu’t-tehzîb. 15 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-İslâmî, ts.
İbn Hallikân, Ebu’l-Abbas Şemsuddîn Ahmed b. Muhammed b. Bekr. Vefeyâtu’l-a‘yân ve enbâu ebnâi’z-zamân. thk. İhsan Abbas. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Sadr, 1977.
İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İsmâîl. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-‘azîm, thk. Mustafa es-Seyyid Muhammed vd. 15 Cilt. Kahire: Mektebetü Evlâdi’ş-Şeyh li’t-Turâsi, 2000), 11/54.
İbn Teymiyye, Takiyuddîn Ahmed b. Abdulhalîm. Mukaddime fî usûli’t-tefsîr. thk. Adnân Zarzûr. Kuveyt: Daru’l-Kur’ani’l-Kerim, 1971.
İbnü’l-Cevzî, Ebu’l-Ferec Cemâluddin Abdurrahman b. Ali b. Muhammed. Zâdü’l-mesîr fî ‘ilmi’t-tefsîr. 9 Cilt. Beyrut: el-Mektebu’l-İslâmî, 1984.
İbnü’n-Nedîm, Ebu’l-Ferec Muhammed b. İshâk. el-Fihrist. Beyrut: Dâru’l-Marife, ts.
Koç, Mehmet Akif. Tefsirde Bir kaynak İncelemesi -es-Sa‘lebî (427/1036) Tefsirinde Mukâtil b. Süleymân (150/767) Rivayetleri-. Ankara: Kitâbiyât Yayınları, 2005.
Mennâ‘u’l-Kattân. Mebâhis fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. Riyad: Mektebetü’l-me‘ârif li’n-neşri ve’t-tevzî‘i, 1996.
Mertoğlu, M. Suat. “Tefsir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 40/290-296. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
Mukâtil b. Süleyman. Tefsîru Mukâtil b. Süleyman. thk. Abdullah Mahmud Şehhâte. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’t-Târîhi’l-Arabî, 2002.
Na‘nâa‘, Remzî. el-İsrailiyyât ve eseruhâ fî kütübi’t-tefsîr. Dimaşk: Dâru’l-Kalem, 1970.
Nuveyhid, Âdil. Mu‘cemu’l-müfessirîn. b.y.: Müessesetü Nuveyhid es-Sekâfiyye, 1988.
Okumuş, Mesut. ‘‘Ulûmu’l-Kur’ân (Kur’ân ilimleri)”. Tefsir El Kitabı, ed. Mehmet Akif Koç. 313-427. Ankara: Grafiker Yayınları, 2017.
Pak, Zekeriya. “Erken Dönem Tefsir Faaliyetleri (Taberi Öncesi)”, Tefsir El Kitabı, ed. Mehmet Akif Koç. 117-156. Ankara: Grafiker Yayınları, 2017.
Plessner, M. “Mukâtil”. İslam Ansiklopedisi. 8/567-568. İstanbul: MEB Yayınları, 1979.
Rûmî, Fehd b. Abdurrahmân b. Süleyman. Dirâsât fî ‘ulûmi’l-Kur’ân’l-Kerim. Riyad: y.y., 2005.
Serinsu, Ahmet Nedim. Kur’an’ın Anlaşılmasında Esbab-ı Nüzûlün Rolü. İstanbul: Şule Yayınları, 1994.
Suyûtî, Celâlüddîn Abdurrahman. Lubâbu’n-nükûl fî esbâb’in-nüzûl. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 2002.
Suyûtî, Celâlüddîn Abdurranman. el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1997.
Şehhâte, Abdullah Mahmud. Tefsîru Mukâtil b. Süleymân. Beyrut: Müessesetü’t-Târîhi’l-‘Arabî, 2002.
Şehhâte, Abdullah Mahmud. Ulûmu’t-tefsîr. Kahire: Dâru’ş-Şurûk, 2001.
Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîl-i âyi’l-Kur’an. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Merkezü’l-buhûs ve’d-dirâsâti’l-‘Arabiyyeti ve’l-İslâmiyyeti, 2001.
Türker, Ömer. Mukâtil b. Süleyman’ın Te’vil Yöntemi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1999.
Türker, Ömer. “Mukâtil b. Süleyman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 31/134-136. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
Vâhidî, Ebu’l-Hasan Ali b. Ahmed. Esbâbu nuzûli’l-Kur’ân. thk. Kemâl Besyûnî Zağlûl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1991.
Yurt, Yusuf. “Mukâtil b. Süleyman ve Antropomorfizm”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/12 (2017), 251-282.
Zahitoğlu, İrfan. Mukâtil b. Süleyman’ın Tefsir-i Kebir’indeki Hadislerin Tahrici ve Değerlendirilmesi. Kahramanmaraş: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
Zehebî, Abdurrahman Muhammed b. Ahmed b. Osman. Mizânu’l-i‘tidâl fî nakdi’r-ricâl. thk. Ali b. Muhammed el-Bicâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, ts.
Zemahşerî, Ebu’l-Kasım Cârullah Muhammed b. Ömer b. Ahmed. el-Keşşâf ‘an hakâik-i gavâmizi’t-te’vîl ve ‘uyûni’l-eķâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd ve Ali Muhammed Muavvıd. 6 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-Abîkân, 1998.
Zerkânî, Muhammed Abdulazîm. Menâhilu’l-‘irfân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1995.
Zerkeşî, Bedruddîn Muhammed b. Abdullah. el-Burhân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. 4 Cilt. Kahire: Mektebetu Dâru’t-Turâs, 1984.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
