İdil (Volga) Bulgarları ve Göçebe Dünya
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.584417Anahtar Kelimeler:
Arkeoloji- İdil (Volga) Bulgarları- Hunlar- Peçenekler- KumanlarÖz
Doğu Avrupa bozkırlarında Hun ordularının bir parçası olarak ortaya çıkan Bulgarlar, İdil (Volga) Bulgarlarının erken tarihi, bölgeyi Orta Moğolistan'dan Kuzey Kazakistan'a kadar işgal eden Ogur kabileleri ile ilişkilendirilir. V. Yüzyılın sonundan başlayarak, Karadeniz-Hazar bozkırlarının ve aynı zamanda Kuzey Kafkasya'daki bozkırların geniş bir kesiminde, Tuna'da ve Balkanlarda Onogur, Utigur ve Kutrigurlardan oluşan Pro-Bulgar ittifakını görüyoruz. Batı Göktürk Kağanlığının bir parçası iken 630'larda bağımsızlıklarını kazandılar ve Han Kubrat önderliğinde kendi devletlerini kurdular. Bu çalışma, İdil Bulgarlarının güney göçebe halklarıyla temasları meselesini ele almaktadır. Büyük Kubrat Bulgar Devleti'nin yıkılmasının ardından Hazar Kağanlığı idaresi sırasında Orta Volga bölgesine büyük Bulgar göçleri olmuş ve İdil Bulgar devleti teşekkül etmiştir. İdil Bulgarları, Volga bölgesinde ve Urallarda günümüz Tatarının milli kimliklerinin, dillerinin ve kültürlerinin oluşumunda belirleyici bir rol oynayan Peçenekler ve Kuman-Kıpçaklarla yakın ilişki içerisindeydi. Bu çalışmada İdil Bulgarları ile etrafındaki göçebe dünya arasındaki ilişkiler ele alınmaktadır. Yerleşik hayatı benimsemiş, kentlerde yaşayan halklarla konargöçerlerin ilişkilerinde ekonomik faktörlerin etkisi tartışılmıştır.
Referanslar
Afanasyev, G.Ye. “Naseleniye lesostepnoy zony basseyna Srednego Dona v VIII-X vv. (alanskiy variant saltovo-mayatskoy kul'tury)”. Arkheologicheskiye otkrytiya na novostroykakh. Vyp. 2. M., 1987. 200.
Alekseyev, V.P. Gohman I.I. Antropologiya Aziatskoy chasti SSSR. Moscow: Nauka Publ. 1984.
Artamonov M.I. “Sarkel i nekotoryye drugiye ukrepleniya v severo-zapadnoy Khazarii”. Sovetskaya arkheologiya. M., 1940. T. VI. S. 130-167.
Artamonov, M.I. Istoriya khazar. L., 1962.
Artamonov, M.I. “Sarkel - Belaya Vezha”. Trudy Volgo-Donskoy arkheologicheskoy ekspeditsii. T. 1. M., 1958. 7-84.
Bagautdinov R.S. - Bogachev A.V., Zubov S.E.. Prabolgary na Sredney Volge. U istokov tatar Volgo-Kam'ya. Samara, 1998.
Balabanova, M.A. “Antropologiya naseleniya Nizhnego Povolzh'ya (konets V - pervaya polovina KH v.) Stepi Yevrazii v epokhu srednevekov'ya”. T. 4. Khazarskoye vremya. Donetsk, 2005. 55-72.
Baranov, I.A. Tavrika v epokhu rannego srednevekov'ya. Kiyev, 1990.
Baskakov, N.A. Vvedeniye v izucheniye tyurkskikh yazykov. M., 1969.
Belavin, A.M. - Krılasova, N.B. Drevnyaya Afkula: arkheologicheskiy kompleks u s. Rozhdestvensk. Perm', 2008.
Botalov, S.G. Gunny i tyurki (istoriko-arkheologicheskaya rekonstruktsiya). Chelyabinsk, 2009.
Dimitrov, D. Prab”lgarite po Severnoto i Zapadnoto Chernomoriye. Varna, 1987.
Fahrutdinov, R.G. Arkheologicheskiye pamyatniki Volzhsko-Kamskoy Bulgarii i yeye territoriya. Kazan', 1975.
Flerov, V.S. Rannesrednevekovyye yurtoobraznyye zhilishcha Vostochnoy Yevropy. M., 1996.
Fodor, I. Die grosse Wanderung der Ungarn vom Ural nach Pannonien. Budapest, 1982.
Fodor, I. “On Magyar-Bulgar-Turkish contacts”. Chuvash Studies. Ed. A.Róna-Tas. Budapest, 1982. 45-81.
Gening, V.F. “Turayevskiy mogil'nik V v. n.e.”. Iz arkheologii Volgo-Kam'ya. Otv. red. A.KH. Halikov. Kazan', 1976. 55-108.
Gening, V.F., - Halikov, A.KH. “Ranniye bolgary na Volge: Bol'she-Tarkhanskiy mogil'nik. M.”. Nauka, 1964.
Glaşev, A.A. Alany i etnogenez karachayevo-balkartsev. M., 2010.
Halikova, E.A., - Halikov, A.H. “Altungarn an der Kama und im Ural. (Das Gräberfeld von Bolschie Tigani)”. Régészeti Füzetek, ser. II, No 21. - Budapest: Maguar Nemzeti Múseum, 1981.132.
Huzin, Fayaz Şaripoviç. “Istoriya tatar s drevneyshikh vremen”. Volzhskaya Bulgariya i Velikaya step. T. 2.. Kazan', 2006.
Ivanov, V.A., - Kriger, V.A. Kurgany kypchakskogo vremeni na Yuzhnom Urale (XII-XIV vv.). M., 1988.
Kazakov, Ye.P. “K probleme vyyavleniya drevnostey srednevekovykh sarmat Uralo-Povolzh'ya”. Istoriko-arkheologicheskiye issledovaniya Povolzh'ya i Urala, Otv. red. F.Ş. Huzin. Kazan, 2006. 155-162.
Kazakov, Ye.P. Kul'tura ranney Volzhskoy Bolgarii. M., 1992.
Bocharov, S.G. - Sitdikov, A.G. Keramika Khazarskogo kaganata i problema identifikatsii bolgarskoy keramiki v stranakh Prichernomor'ya i Povolzh'ye. Simferopol, 2011.
Halikov, A.KH. “Kultura Bilyara. Bulgarskiye orudiya truda i oruzhiye KH-XIII vv.”. M. Nauka, 1985. 215.
Halikov, A.KH. Osnovy etnogeneza narodov Srednego Povolzh'ya i Priural'ya. Kazan', 2011.
Halikov, A.KH. Tatarskiy narod i yego predki. Kazan', 1989.
Halikova, E.A. - Kazakov, E.P. “Le cimetiere de Tankeevka // Les Anciens hongrois et les ethnies voisines à l’Est.” Ed. by I.Erdélyi / Studia Archaeologica. No 6. Budapest, 1977. 21-221.
Khlebnikova, T.A. Keramika pamyatnikov Volzhskoy Bolgarii. K voprosu ob etnokul'turnom sostave naseleniya. M., 1984.
Hrisimov, N. “Voznesenskiy kompleks: problemy khronologii i interpretatsii // Stepi Yevropy v epokhu srednevekov'ya”. T. 7. Khazarskoye vremya. Donetsk, 2009. 9-42.
Huzin, F.Ş. Bulgarskiy gorod v KH - nachale XIII vv. Kazan', 2001.
Huzin, F.Ş. “K voprosu o vremeni vozniknoveniya osedlosti u volzhskikh bulgar”. Nauchnyy Tatarstan. Kazan', 2010. № 4. 114-126.
Huzin, F.Ş. “Ranniye bulgary i Volzhskaya Bulgariya. (VIII - nachalo XIII v.)”. Kazan', 2006. 583.
Huzin, F.Ş. “Saltovskiy komponent v kul'ture naseleniya rannego Bulgara (Bilyarskogo gorodishcha)”. Ranniye bolgary v Vostochnoy Yevrope. Otv. red. A.KH. Halikov. Kazan', 1989. 64-73.
Hvolson, D.A. “Izvestiya o khozarakh, burtasakh, bolgarakh, mad'yarakh, slavyanakh i russakh Abu-Ali Akhmeda ben Omar Ibn-Dasta, neizvestnogo dosele arabskogo pisatelya nachala KH veka”. SPb., 1869. 199.
Kliaştorni, S.G. Runicheskiye pamyatniki Uygurskogo kaganata i istoriya yevraziyskikh stepey. SPb., 2010.
Kliaştorni, S.G., - Sultanov, T.I. Gosudarstva i narody yevraziyskikh stepey: ot drevnosti k novomu vremeni. SPb., 2009.
Kokorina, N.A.. “Keramika Volzhskoy Bulgarii vtoroy poloviny XI - nachala XV v.”. K probleme preyemstvennosti bulgarskoy i bulgaro-tatarskoy kul'tur. Kazan', 2002. 383.
Komar, A.V. “Pereshchepinskiy kompleks v kontekste osnovnykh problem istorii i kul'tury kochevnikov Vostochnoy Yevropy VII - nachala VIII v.” Stepi Yevropy v epokhu srednevekov'ya. T. 5. Donetsk, 2006. 7-244.
Kovalevskiy, A.P. “Kniga Akhmeda Ibn Fadlana o yego puteshestvii na Volgu v 921-922 gg. Stat'i, perevody i kommentarii”. Khar'kov, 1956. 348.
Krasilnikov, K.I. “Novyye dannyye ob etnicheskom sostave naseleniya stepnogo Podontsov'ya VIII - nachala KH v. // Stepi Yevropy v epokhu srednevekov'ya”. T. 2. Donetsk, 2001. 303-322.
Krasilnikova, L.I. “Konstruktivnyye priznaki zhilykh postroyek i ikh tipologiya na poseleniyakh stepnogo Srednedonech'ya VIII - nachala KH v.”. Stepi Yevropy v epokhu srednevekov'ya. T. 2. Donetsk, 2001. 323-332.
Kravçenko, E.Ye. - Davidenko, V.V. “Sidorovskoye gorodishche // Stepi Yevropy v epokhu srednevekov'ya”. T. 2. Donetsk, 2001. 233-322.
Kravçenko, E.Ye. - Miroshnichenko, V.V. - Petrenko A.N. - Davidenko V.V. “Issledovaniya arkheologicheskogo kompleksa u s. Sidorovo (materialy ekspeditsii 2001-2003 gg.)”. Stepi Yevropy v epokhu srednevekov'ya. T. 4. Donetsk, 2005. 261-356.
Mahmutova, L.T. “O nekotorykh tatarsko-kumanskikh parallelyakh (po materialam fonetiki i grammatiki)”. Issledovaniya po istoricheskoy dialektologii tatarskogo yazyka. Kazan', 1985. 117-142.
Matveyeva, G.I. Mogil'niki rannikh bolgar na Samarskoy Luke. Samara, 1997.
Merpert, N.YA. K voprosu o drevneyshikh bolgarskikh plemenakh. Kazan', 1957.
Novoseltsev, A.P. Khazarskoye gosudarstvo i yego rol' v istorii Vostochnoy Yevropy i Kavkaza. M., 1990.
Oblomskiy, A.M. “Yurtoobraznaya postroyka V veka n.e. na territorii Verkhnego Podon'ya”. Srednevekovaya arkheologiya yevraziyskikh stepey / Otv. red. I.L. Kyzlasov, YU.A. Zeleneyev. M.; Yoshkar-Ola, 2006. 40-52.
Pletneva, S.A. “Drevniye bolgary v vostochnoyevropeyskikh stepyakh”. Tatarskaya arkheologiya. Kazan', 1997. № 1. 31-60.
Pletneva, S.A. “Ocherki khazarskoy arkheologii”. M.; Iyerusalim, 2000. S. 240.
Pletneva, S.A. “Polovtsy”. M. Nauka, 1990. 208.
PSRL - “Polnoye sobraniye russkikh letopisey. T. 1. Lavrent'yevskaya letopis' i Suzdal'skaya letopis' po Akademicheskomu spisku”. M., 1962. 580.
PSRL - “Polnoye sobraniye russkikh letopisey. T. 2. Ipat'yevskaya letopis”. M., 1962. 938.
Rashev, R. “O vozmozhnosti vydeleniya samykh rannikh arkheologicheskikh pamyatnikov prabolgar v stepyakh Vostochnoy Yevropy”. Tatarskaya arkheologiya. Kazan', 1998. № 2 (3). 65-72.
Rashev, R. “Prab”lgarite prez V-VII vek”. Sofiya, 2004. 348.
Semıkin, YU.A. “Chernaya metallurgiya i kuznechnoye proizvodstvo Volzhskoy Bulgarii v VIII - nachale XIII vv.”. Arkheologiya yevraziyskikh stepey. Vyp. 21. Kazan', 2015.
Sirotenko, V.T. Osnovnyye teorii proiskhozhdeniya drevnikh bulgar i pis'mennyye istochniki IV-VII vv. Uchenyye zapiski Permskogo gosudarstvennogo universiteta. 1961.
Smirnov, A.P. Volzhskiye bulgary. M., 1951.
Smirnov, K.F. - Popov, S.A. “Savromato-sarmatskiye kurgany u s. Lipovka Orenburgskoy oblasti”. Pamyatniki Yuzhnogo Priural'ya i Zapadnoy Sibiri sarmatskogo vremeni. M., 1972.
Staşenkov, D.A. “Samarskoye pogranich'ye: k probleme vzaimodeystviya kochevogo i osedlogo mirov v epokhu srednevekov'ya // Nauchnoye naslediye A.P. Smirnova i sovremennyye problemy arkheologii Volgo-Kam'ya”. Otv. red. I.V. Belotserkovskaya. M. 1999. 75-77.
Vorob'yev, N.I. - Khisamutdinov, G.M. Tatarı Srednego Povolzh'ya i Priural'ya, M, 1967.
Vasil'yev, V.D. Samosdelskoye gorodishche: voprosy izucheniya i interpretatsii. Astrakhan', 2011.
Yefimova S.G. - Konduktorova, T.S. “Naseleniye saltovo-mayatskoy kul'tury Vostochnoy Yevropy po dannym kraniologii” Materialy po arkheologii, istorii i etnografii Tavrii. Vyp. IV. Simferopol', 1994. 562-583.
Yermakov S.F. - Matveyeva G.I. “Sevryukayevskoye selishche”. Voprosy drevney istorii Volgo-Kam'ya. Otv. red. Ye.P. Kazakov. Kazan', 2002. 46-52.
Zakhoder, B.N. “Kaspiyskiy svod svedeniy o Vostochnoy Yevrope. T. II. Bulgary, mad'yary, narody Severa, pechenegi, rusy, slavyane”. M. Nauka, 1967.
Zakiyev, M.Z. “Istoriya tatarskogo naroda. Etnicheskiye korni, formirovaniye i razvitiye”. M., 2008.
Zasetskaya, I.P. Kul'tura kochevnikov yuzhnorusskikh stepey v gunnskuyu epokhu (konets IV-V vv.). SPb., 1994.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
