Cemâleddîn Aksarâyî’ye Nispet Edilen Hâşiye ale’l-Keşşâf’ta Ayetlere Dilbilimsel Yaklaşımlar
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.331946Anahtar Kelimeler:
Dilbilimsel Tefsir- Aksarâyî- Karamânî- Hâşiye ale’l-Keşşâf- EleştiriÖz
Dilbilimsel tefsir Kur’an yorumunda müfessirin ilk başvurduğu ve de tarihsel açıdan en kadim yöntemdir. Mutezilî düşünce biçimini ayetler üzerinde uygulamayı hedefleyen bir tefsir olarak Zemahşerî’nin el-Keşşâf adlı eseri, bu özelliğiyle eleştirilse de barındırdığı eşsiz dilbilimsel yorumlar sebebiyle hemen her anlayıştaki müfessirin başvurduğu bir kaynak olma hüviyetine sahiptir. Bu özelliği sebebiyle üzerinde birçok muhtasar, şerh ve haşiye çalışması yapılmıştır. Keşşâf haşiyelerinden biri de Manisa İl Halk Kütüphanesi Manisa Akhisar Zeynelzade Koleksiyonu 45 Ak Ze 422 numaralı arşivde kayıtlı Cemaleddin Aksarâyî (ö. 791/1388)’ye nispet edilen Hâşiye ale’l-Keşşâf’tır. Yaptığımız araştırmada bu eserin, Beyzâvî (ö. 638/1286)’nin Envâru’t-tenzîl’i üzerine yazılmış bir haşiye olduğunu ve de yazarının Cemâleddin İshâk el-Karamânî (ö. 933/1527) olduğunu tespit etmiş bulunmaktayız. Eserde ayetler dilbilimsel açıdan kelime anlamı, iştikak sarf, nahiv ve belagat ilmi açısından yorumlanmış, sıkça kelimenin irab farklılığına ve bu durumda ortaya çıkan anlam farklılıklarına değinilmiştir. Biz bu çalışmada Cemâleddîn Aksarâyi’ye nispet edilen Hâşiye ale’l-Keşşâf adlı eserdeki ayetlerin dilbilimsel yorumlarını inceleyeceğiz.
Referanslar
Ata, Ramazan, Selçukludan Osmanlıya Aksaray Okulu, Hüner Yay. Konya 2016.
Beğavî, Ebû Muhammed el-Huseyn b. Mesud, Meʿâlimu’t-Tenzîl –tefsîru’l-Beğavî, Dâru’t-Turâsi’l-Arabî, thk. Abdürrezzâk el-Mehdî, Beyrut 1420.
Beyzâvî, Nâsıruddîn Ebû Saîd Abdullah b. Ömer b. Muhammed, Envâru’t-Tenzîl ve esrâru’t-te’vîl, thk. Muhammed Abdurrahman el-Marʿaşlî, Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, Beyrut 1418.
Birışık, Abdülhamit, “Tefsir”, DİA, İstanbul 2011, ss.281-290.
Bursalı Mehmet Tahir, Osmanlı Müellifleri, Meral Yay. İstanbul ty..
Cerrahoğlu, İsmail, Kur’ân Tefsîrinin Doğuşu ve Buna Hız Veren Âmiller, Ankara Üniversitesi Basımevi, 1968.
Tefsir Tarihi, Fecr Yay. Ankara 2005.
Donuk, Suat, “Cemâleddin İshak el-Karamânî’nin Bilinmeyen Şiirleri”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (DEAD), İstanbul (2016): 16, ss. 77-144.
“Cemâleddin İshak el-Karamânî ve Onun Namazla İlgili Bilinmeyen Bir Mesnevisi”, The Journal of Academic Social Science Studies, (JASSS), Winter, nu. 40, I, (2015): ss. 259-282.
Ebû Hayyân, Muhammed b. Yusuf el-Endelûsî, el-Bahru’l-muhît fi’t-tefsîr, thk. Sıdkî Muhammed Cemîl, Dâru’l-Fikr, Beyrut 1420.
Ebu’s-Suûd Muhammed b. Muhammed el-İmâdî, Tefsîru Ebi’s-Suûd- İrşâdu’l akli’s-selîm ilâ mezâyâ’l-Kitâbi’l-Kerîm-, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, Beyrut ty..
Fehd er-Rûmî, b. Abdirrahmân b. Süleymân, Buhûs fî usûli’t-tefsîr ve menâhicuh, Mektebet-ü’t-Tevbe, ty..
Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd, Meâni’l-Kur’ân, Âlemü’l-Kütüb, Beyrut 1983.
Füneysân, Suûd b. Abdillah, İhtilâfu’l-müfessirîn esbâbuhû ve âsâruhû, Riyad 1997.
Karamânî, Cemâleddin İshâk, Hâşiye ale’l-envâri’t-Tenzîl, Manisa İl Halk Kütüphanesi Manisa Akhisar Zeynelzade Koleksiyonu, Nu. 45 Ak Ze 422.
en-Nesâihu’s-sûfiyye fî mevâizi’d-dîniyye, İzmir Millî Kütüphanesi, Nu. 2016 1. 3.
Kâtip Çelebi, Mustafa b. Abdillah, Kitâbu Keşfü’z-zunûn an esâmi’l-kütüb-i ve’l-fünûn, thk. Muhammed Şerâfettin Yaltkaya, Muallim Rıfat, Beyrut ty..
Kaya, Mehmet, İ’râb Değerlendirmelerinin Kur’an’ın Anlaşılmasındaki Rolü –Zemahşerî Örneği- Bir Medya, Çorum 2014.
Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmani, Tarih Vakfı Yurt Yay. İstanbul 1996.
Mustafa Karagöz, Dilbilimsel Tefsir ve Kur’an’ı Anlamaya Katkısı, Ankara Okulu Yay. Ankara 2010.
Müsâid Müslim Abdullah, Gelişme Döneminde Tefsir, çev. Muhammed Çelik, İstanbul 2006.
Müslim b. Haccac, Ebu’l-Huseyn, Sahîhu Müslim, thk. Nahar Muhammed el-Firyâbî, Dâru Tayyibe, Riyad 1426.
Nesefî, Ebu’l-Berekât Abdullah b. Ahmed, Tefsîru’n-Nesefî –Medâriku’t-Tenzîl ve hakâiku’t-Te’vîl- thk. Yusuf Ali Büdeyvî, Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, Beyrut 1998.
Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddin Yahya b. Şeref, el-Minhâc şerhu Sahîhi’l-Müslim b. el-Haccâc, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, Beyrut 1392.
Öngören, Reşat, “Karamânî, Cemâleddin İshâk”, DİA, İstanbul 2001, XXIV, ss. 448-449.
Öztürk, Mustafa, “Osmanlı Tefsir Kültürüne Panoramik Bir Bakış”, Osmanlı Toplumunda Kur’an Kültürü ve Tefsir Çalışmaları (13. yy-18. yy), İlim Yayma Vakfı Kur’an ve Tefsir Akademisi, İstanbul 2-6 Ağustos 2010, ss. 91-160.
Taşköprizâde, eş-Şekâiku’n-nuʿmâniyye fî ulemâi’d-Devleti’l-Usmâniyye, Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, Beyrut 1975.
et-Tayyâr, Musâid b. Süleymân, Mefhûmu’t-tefsîr ve’t-te’vîl, Dâr-ı İbn Cevzî, 1427.
Vâhidî, Ebû Huseyn Ali b. Ahmed, el-Vecîz fî tefsîri’l-Kitâbi’l-azîz, thk. Safvân Adnan Dâvûdî, ed-Dâru’ş-Şâmiyye, Beyrut 1995.
Yavuz, Salih Sabri, “Kestelî”, DİA, Ankara 2002, XXV, s. 314.
Zeccâc, Ebû İshâk İbrahim b. Seriyy b. Sehl, Me’âni’l-Kur’ân ve i’râbuhû, thk. Abdulcelîl Abduh Çelebi, Beyrut 1988.
ez-Zehebî, Mustafa Muhammed Hüseyn, et-Tefsîr ve’l-müfessirûn, Dâru’l-Hadîs, Kâhire 2005.
Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Cârullah Muhammed b. Ömer, el-Keşşâf an hakâikı’t-Tenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl, Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, Beyrut 1407.
Zirikli, Hayreddin, el-A’lâm –kâmûs-u terâcîm-i li eşheri’r-ricâl-i ve’n-nisâb mine’l-Arabi ve’l-müste’ribîne ve’l-müsteşrikîn-, Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, Beyrut 2002.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
