Âsım ve Hasan-ı Basrî’ye Ait Ferşî Kıraatlerin Tahlil ve Değerlendirmesi

This study explores comparative farshī qirāʾāt differences across the ṣaḥīḥ and shādh traditions. While the authorization to recite the Qurʾān in accordance with “seven aḥruf” provided a natural basis for the emergence of diverse qirāʾāt, early evaluations of these readings relied primarily on the reliability of their transmission chains (isnād). By the end of the second Hijrī century, the criteria for determining the validity of qirāʾāt had become systematized: qirāʾāt were first classified into ṣaḥīḥ and shādh, and each category was further divided into uṣūl and farsh. The farsh dimension, in particular, has gained prominence in qirāʾāt scholarship due to its potential impact on meaning. In this context, the aim of the study is to identify the points of similarity and difference between the farshī qirāʾāt attributed to the ṣaḥīḥ qirāʾāt imams and those attributed to the shādh qirāʾāt imams. Given the breadth of the subject, the scope of this study has been limited to a selected portion of the farshī qirāʾāt attributed to ʿĀṣim, among the ṣaḥīḥ qirāʾāt imams, and to Ḥasan al-Baṣrī, who is associated with the shādh qirāʾāt tradition. Although the literature includes various studies on farsh differences, the absence of an independent work directly comparing the farsh aspects of ṣaḥīḥ and shādh qirāʾāt renders this research necessary and enhances its scholarly significance. The study employs a literature-review methodology, and general conclusions concerning the qirāʾāt attributed to both the ṣaḥīḥ and shādh qirāʾāt imams have been drawn from the farshī qirāʾāt examples ascribed to the aforementioned imams. he findings indicate that the farsh-related readings of the ṣaḥīḥ and shādh imāms exhibit a considerable degree of similarity. This result highlights the importance of considering practical recitational practice alongside theoretical criteria when evaluating qirāʾāt

Bu araştırma, sahih ve şâz kıraatlere ait ferşî kıraat farklılıklarını karşılaştırmalı olarak incelemeyi konu edinmektedir. Kur’ân’ın yedi harf üzere okunmasına ruhsat verilmesi kıraat çeşitliliğine doğal bir zemin oluştururken, erken dönemlerde kıraatler daha çok rivayet zincirinin güvenilirliğine göre değerlendirilmiştir. Hicrî ikinci asrın sonlarına gelindiğinde ise kıraatlerin sahihlik ölçütleri sistemleştirilmiş ve ilk olarak kıraatler sahih-şâz şeklinde iki gruba ayrılmış daha sonra da her bir grup kendi içinde usûl– ferş şeklinde bir tasnife tabi tutulmuştur. Kıraatlerin özellikle ferşle ilgili olan kısmı, anlama etki etmesi yönüyle kıraat araştırmalarında önemli bir çalışma olanı olarak ön plana çıkmıştır. Bu bağlamda çalışmanın amacı, sahih kıraat imamlarına ait ferşî kıraatlerle şâz kıraat imamlarına ait ferşî kıraatler arasında benzer ve farklı yönleri tespit etmektir. Konunun genişliği dikkate alınarak araştırmanın kapsamı, sahih kıraat imamlarından Âsım ile şâz kıraat imamlarından Hasan-ı Basrî’ye nispet edilen ferşî kıraat örneklerinin belirli bir kısmıyla sınırlandırılmıştır. Literatürde ferşî kıraat farklılıklarıyla ilgili çeşitli araştırmalar bulunmakla birlikte sahih ve şâz kıraatlerin ferş yönlerini doğrudan karşılaştıran müstakil bir çalışmanın bulunmaması, bu araştırmayı gerekli kılmakta ve ilmî önemini artırmaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden literatür taraması kullanılmış; mezkûr imamlara ait ferşî kıraat örnekleri üzerinden sahih ve şâz kıraat imamlarına ait kıraatlerle ilgili genel sonuçlara ulaşılmıştır. Elde edilen bulgular, sahih ve şâz kıraat imamlarının ferşle ilgili kıraatlerinde büyük ölçüde benzerlik bulunduğunu göstermektedir. Bu sonuç, kıraatlere ilişkin değerlendirmelerde teorik kuralların yanı sıra pratik uygulamaların da dikkate alınmasının önemine işaret etmektedir.