Doğu Endülüs’te Mülûkü’t-Tavâif’in Son Temsilcilerinden İbn Merdenîş ve Benî Merdenîş Hânedanı

Murâbıtların zayıflaması ve Muvahhidlerin yükselişi arasındaki siyasî istikrarsızlık döneminde Doğu Endülüs’te kurulan Benî Merdenîş Hânedanı’nın tarihi ile kurucusu Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Merdenîş el-Cüzâmî’nin siyasî ve askerî faaliyetleri, bu çalışmanın temel konusunu oluşturmaktadır. Bağımsız bir hânedan haline gelmeden önce kaynak-larda “Hristiyan saldırılarına karşı koyan liderler” olarak çizilen ailenin imajı, bazı sonraki dönem kaynaklarında ve günümüz araştırmalarında Müslümanların karşısında “Hristiyanların dostu ve/veya iş birlikçileri” şeklinde dönüşüme uğramıştır. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi tekniğine dayanarak yürütülen araştırmada, bir yandan klasik İslâm Tarihi kaynaklarında dağınık halde yer alan veriler derlenerek kronolojiye göre tasnif edilmek suretiyle hânedanın ortaya çıkışı, gelişimi ve çöküşü, dönemin siyasî dinamikleri çerçevesinde ortaya konulurken; aynı zamanda söz konusu dönüşümün sebepleri irdelenmektedir. Araştırmada ortaya konduğu üzere; geçmişten günümüze kadar gelen farklı tarihsel algılamaların ortaya çıkmasında İbn Merdenîş’in Muvahhidler karşısında ayakta kalmak için izlediği dış siyaset ile, hânedanın kurucu ailesinin Arap soyluluğuna mensup görünme çabalarına rağmen köken itibariyle yerli İspanyol Müslüman (müvelledûn) olmalarının rolü büyüktür. İbn Merdenîş, Muvahhidlere boyun eğmek yerine mücadeleyi seçti ve yöntem olarak pragmatik bir hayatta kalma stratejisi izledi. Bu kapsamda, Kastilya ve Barselona krallıkları ile İtalyan deniz güçlerine (Pisa, Cenova) yüksek miktarda haraçlar ödeyerek ittifaklar kurdu. Ancak bu ittifakların halk üzerindeki ağır vergi yükünü ve hoşnutsuzlukları artırması, Fahsü’l-Cellâb Savaşı’ndaki (560/1165) yenilgiyle birleşince hânedanın içten çözülmesini hızlandırdı. İbn Merdenîş’in 567/1172’deki vefatının ardından Muvahhidlere teslim olunmasıyla sonuçlandı. Hânedanın Endülüs’teki siyasî varlığı ise, son temsilci Ebû Cemîl Zeyyân’ın direnişine rağmen Aragon Kralı I. Jaime’nin istilası karşısında Belensiye’nin 636/1238’de düşmesiyle kesin olarak sona erdi.

The history of the Benū Mardānīsh Dynasty, which was established in Eastern Andalus during the period of political instability between the decline of the Murābiṭūn and the rise of the Muwaḥḥidūn, along with the political and military activities of its founder, Abū ʿAbdillāh Muḥammad b. Saʿd b. Mardānīsh al-Judhāmī, constitutes the central subject of this study. The initial portrayal of the family in sources, prior to its estab-lishment as an independent dynasty, depicted them as “leaders who re-sisted Christian attacks.” However, subsequent sources and contempo-rary research have redefined the family as “friends and/or collaborators of the Christians” against the Muslims. The research utilizes the docu-ment analysis technique, a qualitative research method, to present the emergence, development, and collapse of the dynasty within the fra-mework of the period’s political dynamics. This is achieved by compiling and chronologically classifying scattered data found in classical Islamic historical sources. Additionally, the research investigates the reasons for the aforementioned transformation. As demonstrated by the extant re-search, Ibn Mardānīsh's foreign policy, aimed at ensuring survival aga-inst the Muwaḥḥidūn, played a significant role in shaping historical per-ceptions from the past to the present. This perception gap is further compounded by the fact that the dynasty’s founding family was of indi-genous Iberian Muslim (muwalladūn) origin, despite their attempts to present themselves as members of the Arab nobility. Ibn Mardānīsh op-ted for a strategy of resistance against the Muwaḥḥidūn, adopting a pragmatic approach to ensure his survival. This involved the establish-ment of alliances with the kingdoms of Castile and Barcelona, as well as the Italian maritime powers (Pisa, Genoa) through the payment of subs-tantial tribute (kharāj). However, the substantial tax burden and public discontent engendered by these alliances, in conjunction with the defeat at the Battle of Faḥṣ al-Jallāb (560/1165), precipitated the internal disso-lution of the dynasty. This ultimately led to its surrender to the Muwaḥḥidūn following Ibn Mardānīsh’s death in 567/1172. The dy-nasty’s political existence in al-Andalus ended with the failure of the last representative, Abū Jamīl Zayyān, to resist the invasion of King James I of Aragon, which resulted in the fall of Balansiya (Valencia) in 636/1238.