e- ISSN: 2148-8134
p- ISSN: 2148-5631
#266 Öz 252

Eş‘arî’nin Varlık Anlayışının Epistemolojisine Etkisi

Hüseyin KAHRAMAN

Öz


Ebu’l-Hasan el-Eş'arî (ö. 324/936), kelâm anlayışının köşe taşlarını Allah'ın irade ve kudretinin sınırsızlığı ilkesi ile ördü. Bu ilke bütün yapısıyla âlemin, Allah'ın bu sıfatlarının sonucu olması hasebiyle zorunlu nedenselliği kabul etmeyen bir nitelikte olmasını gerektiriyordu. Zira bir taraftan irade ve kudreti sorgulanmayan bir tanrı diğer taraftan onun bu özelliklerine tamamıyla ram olmayan bir âlem tutarlı görünmemektedir. İmam Eş'arî, kelâmcı olmanın getirmiş olduğu bir tutumla, tanrı-âlem ilişkisini tutarlı bir şekilde ortaya koymaya çalışırken Mütekaddimîn döneminin temel istidlâl metodu olan gaibin şahide kıyasını kullandı. Bu metot âlemden yola çıkmayı gerektirdiğinden dolayı âlemin kendine has bir yapısı olmasını yani âlemde nesnel bir özün olmasını gerektirmektedir. Aksi takdirde metafizik alan için onu bir argüman haline getirmenin zemini olmayacaktır. Kendi yapısında nesnel bir öz taşıması demek meful konumundaki âlemin her an doğrudan ilahi müdahaleye açık olmadığı ve bundan dolayı kısmi nedensellik barındırdığı anlamına gelmektedir. Kâdir-i muhtâr tanrı anlayışı ise âlemde zorunlu nedenselliği gerektirecek hiçbir argümanı kabule elverişli olmadığından dolayı Eş'arî zorluk yaşamasına rağmen zorunlu nedenselliğe götürmeyecek bir istidlâlde bulunmaktadır. Bu makale Eş'arî’nin karşılaştığı bu probleme çözüm bulma çabası ve bunun kelâm ilmindeki etkilerini ortaya koymayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler


Eş‘arî, Kādir-i Muhtâr, Nedensellik ve Kıyas

Tam Metin:

PDF

Referanslar


Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed el-Basrî. el-Beyân. Thk. Richard J. Mc Carty. Beyrut: el-Mektebetü’ş-Şarkıyye, 1958.

Bâkıllânî. Olağanüstü Olaylar ve Aralarındaki Farklar: Mûcize, Kerâmet, Sihir. Trc. Adil Bebek, İstanbul: Rağbet Yayınları, 1998.

Bâkıllânî. Temhîdü’l-evâil. Nşr. İmâdüddîn Ahmed Haydar. Beyrut: Müessesetü’l-kütübi’s-sekâfiyye, 1986.

Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf. eş-Şâmil fî usûli’d-dîn. Thk. Ali Sâmi en-Neşşâr - Süheyr Muhammed Muhtâr - Faysal Budeyr Avn. İskenderiye: Münşeâtü’l-Maârif, 1969.

Cüveynî. el-Burhân fî usûli’l-fıkh. Thk. Abdülazîm ed-Dîb. Doha: Câmiatu Katar, 1978.

Nesefî, Ebü’l-Muîn. Tebsiratü’l-edille fî usûli’d-dîn. Thk. Claude Salamê. 2 Cilt. Dımaşk: Institut Français de Damas, 1990.

Ebü’l-İz, Muzaffer b. Ali. Şerhu’l-İrşâd li’l-Cüveynî. Fazıl Ahmet Paşa. 824: 1a-183a. Köprülü Kütüphanesi.

Eşʻarî, Ebu’l-Hasan. el-İbâne ‘an usûli’d-diyâne. Thk. Fevkıyye Hüseyin Mahmûd. Kahire: Dârü’l-kitâb, 1987.

Kahraman, Hüseyin. Cüveynî’de İlliyet Teorisi. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2015.

Kahraman, Hüseyin. “Ma’dûmun Şeyiyyeti Teorisine Cüveynî’nin Getirdiği Eleştiriler ve Bunların Eş’arî Kelâmı Açısından Değerlendirilmesi”. Kelâm Araştırmaları Dergisi 14/2 (2016): 443-459.

İbnü’l-Emîr, Ebü’l-Feth Muslihüddin Musa et-Tebrizî. el-Kamil fî usûli’d-dîn fî ihtisâri’ş-şâmil fi usûli’d-din. Thk. Cemal Abdünnasır Abdülmünim. Kahire: Dârusselâm, 2010.

İbn Fûrek, Ebû Bekr Muhammed b. Hasan b. Furek el-Ensârî. Mücerred-ü Makālâti’ş-Şeyh Ebi’l-Hasan el-Eş‘arî. Nşr. Daniel Gimaret. Beyrut: Dârü’l-meşrık, 1987.

Kādî Abdülcebbâr. el-Muhît bi’t-teklîf. Nşr. J. J. Houben. Beyrut: el-Matbaatü’l-Katolikiyye, 1965.

Kādî Abdülcebbâr. Şerhu usûli’l-hamse, Mu‘tezile’nin Beş İlkesi. Trc. İlyas Çelebi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.

Kādî Abdülcebbâr. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-‘adl. Thk. Tevfik Tavil - Saîd Zayid. 16 Cilt. Kahire: Darü’l-Mısriyye, 1963.

Koloğlu, Orhan Şener. Cübbâîler’in Kelâm Sistemi. İstanbul: İSAM Yay, 2011.

Nîsâbûrî, Ebü’l-Kâsım. el-Gunye fi’l-kelâm. Thk. Mustafa Hasaneyn Abdülhâdî. 2 Cilt. Kahire: Dârü’s-Selâm, 2010.

Türker, Ömer. “Îlâhî Fiillerin Nedenliliği Sorunu”. İslâm Araştırmaları Dergisi 17 (2007): 1-24.

Türker, Ömer. “Vahdet-i Vücûd Düşüncesi”, Tarihten Günümüze Tartışmalı İnanç Meseleleri II, Nûri Muhammedi, Vahdet-i Vücûd, Rüya. Ed. Mehmet Bulğen - İsmail Taşpınar. İstanbul: Marmara Üniversitesi Vakfı Yayınları, 2015.

Râzî, Fahreddin. Muhassalu efkâri’l-mütekaddimîn ve’l-müteahhirîn mine’l-ulemâ. Haz. Taha Abdürraûf Sa’d. Kâhire: Mektebetü’l-Külliyâti’l-Ezheriyye, ts.

Râzî, Fahreddin. Levâmi‘u’l-beyyinât. Tsh. Seyyid Muhammed Ebû Fâris en-Nu’mânî. Mısır: el-Matbaatu’ş-şerefiyye, 1323.

Şeyh Müfîd, Ebû Abdillâh Muhammed b. Muhammed b. Nu‘mân el-Hârisî el-Ukberî. Evâilü’l-makālât ve’t-ta‘likât aleyhâ. Thk. İbrâhim el-Ensârî. Beyrut: Dârü’l-Müfîd, 1993.

Türkmen, Hasan. “Ebu Haşim el-Cübbai’nin Kelâm Kavramına Fonetik Eksenli Yaklaşımı = The Phonetics-Oriented Approach of Abu Hashim al-Cubbai to the Concept of Kalam”. Kelâm Araştırmaları Dergisi 12/1 (2014): 353-370.




DOI: https://doi.org/10.30523/mutefekkir.441641

Refback'ler

  • Şu halde refbacks yoktur.


Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.