Reddiye ve Yeniden İnşa: Hicrî Dördüncü Asır Ebû Hanîfe Biyografilerinin Telif Sebepleri

Ehl-i hadîs’in Ebû Hanîfe’ye yönelttiği itikâdî ve fıkhî açıdan eleştiriler ile bu eleştiriler karşısında Ehl-i re’y’in verdiği tepkiler, çalışmanın ana konusunu teşkil etmektedir. Özellikle Ehl-i hadîs’e ait duafâ kitaplarında yer alan söz konusu eleştirilerin, Ehl-i re’y tarafından 4./10. asırda yoğun bir şekilde telif edilen Ebû Hanîfe biyografisi içeren eserlerde ele alındığı görülmektedir. Nitekim her iki ekole ait literatürdeki Ebû Hanîfe tercemeleri karşılaştırıldığında aralarında var olan güçlü metinlerarasılık olgusu ile müelliflerin ifadeleri ya da eserlerin yapısı, yöntemi ve içeriği bahsedilen hususa delalet etmektedir. Dolayısıyla Ehl-i hadîs’in eleştirilerine karşı Ehl-i rey’in tepkileri Ebû Hanîfe biyografileri üzerinden takip edilebilir. Çalışma bu tepkilerin amacı ve mahiyetini bir başka deyişle 4./10. asır Ebû Hanîfe biyografilerinin telif sebeplerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Görülen o ki Ehl-i re’y zikredilen biyografi eserlerinde Ehl-i hadîs’ten gelen eleştiriler mukabilinde imamları Ebû Hanîfe’yi müdafaa etmektedir. Müellifler, Ehl-i hadîs’in iddialarını belirli yöntemlerle değerlendirmiş ve bu iddiaları merkeze alarak yeni bir Ebû Hanîfe biyografisi inşa etmiştir. Yeniden inşada iddiaların aksine Ebû Hanîfe’nin Ehl-i hadîs’le aynı zeminde bulunduğunun ispat edilmeye çalışıldığı ileri sürülebilir. Müslümanların 4./10. asırda maruz kaldığı problemlere bağlı olarak ötekilere karşı ortaya çıkan ittifaka girmenin ve mezhepleşme sürecinde Hanefîliğin meşruiyetine dair sorun çıkaracak iddiaların bertaraf edilmesinin gerekliliği şeklinde ifade edilebilecek iki durum ise Ehl-i re’y’i bu çabaya sevk eden âmiller olarak zikredilebilir.

The core subject of this study comprises the theological and jurisprudential criticisms directed at Abu Hanifa by the Ahl al-hadith alongside the reactions of the Ahl al-ra’y to these criticisms. It is observed that these criticisms, which are particularly featured in the du‘afa literature of the Ahl al-hadith, were intensely addressed by the Ahl al-ra’y in the 4th/10th century through works containing biographies of Abu Hanifa. Indeed, when the biographies (tarajim) of Abu Hanifa in the literatures of both schools are compared, the powerful intertextuality existing between them, as well as the authors' expressions and the structure, methodology, and content of the works, clearly demonstrate this point. Consequently, the reactions of the Ahl al-ra’y against the criticisms of the Ahl al-hadith can be traced through these biographies of Abu Hanifa. This study aims to reveal the purpose and nature of these reactions—in other words, the reasons behind the compilation of the 4th/10th-century Abu Hanifa biographies. Evidently, the Ahl al-ra’y defend their imam, Abu Hanifa, in the aforementioned biographies in response to the criticisms stemming from the Ahl al-hadith. The biographers evaluated the claims of the Ahl al-Hadith through specific methods and, centering on these claims, constructed a new biography of Abu Hanifa. It can be argued that in this reconstruction, they attempted to prove that, contrary to the allegations, Abu Hanifa stood on the same ground as the Ahl al-Hadith. Two circumstances can be cited as the factors that drove the Ahl al-Ra'y toward this effort: the necessity of entering into alliances that emerged against "others" due to the problems Muslims faced in the 4th/10th century, and the need to eliminate allegations that could challenge the legitimacy of Hanafism during the process of school formation (madhhabization).