Nûr-i Muhammedî’den Âleme: Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Mutlak Güzelliğin Tecellîleri

Ali Cançelik; İbrahim Kaya

doi:10.30523/mutefekkir.1871130

TR EN

Nûr-i Muhammedî’den Âleme: Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Mutlak Güzelliğin Tecellîleri

Abstract

Bu çalışma, Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda “mutlak güzellik” (hüsn-i mutlak) anlayışının tasavvufî arka planını incelemektedir. Araştırmada güzelliğin ilahi kaynağı olarak Allah’ın cemâl ve hüsn sıfatları temel alınmakta; Sezâyî’nin beyitlerinde bu güzelliğin Nûr-ı Muhammedî’den başlayarak âlem, insan ve gönül gibi varlık mertebelerinde nasıl tezahür ettiği analiz edilmektedir. Seçilmiş beyitlerin metin analizi yoluyla, cemal, hüsn, aşk ve tecelli gibi temel kavramlar incelenmiş; ayrıca celal ve cemal arasındaki diyalektik ilişki ele alınmıştır. Çalışmanın ilk bölümünde, Hz. Peygamber’in ilahi güzelliğin en parlak aynası olarak konumlandırılması ele alınmış; ikinci bölümde âlemin bir “tecelli aynası” şeklinde kurgulanması tartışılmıştır. Üçüncü bölümde insanın, özellikle de gönlün, mutlak güzelliğin en kapsamlı mazharı olarak görülmesi değerlendirilmiştir. Hz. Yusuf’un güzelliği ve Leylâ–Mecnûn anlatısı gibi sembolik örnekler üzerinden Sezâyî’nin estetik yaklaşımı çözümlenmiştir. Sezâyî için âlem, yaratılışın her zerresinde mutlak güzelliğin izlerinin görülebildiği, ilahi tezahürün (tecelî) bir merkezini oluşturmaktadır. Şairin tecelî kavramına çok boyutlu yaklaşımı, onun tasavvufî derinliğini ve estetik inceliğini gösteriyor. Çalışma, Sezâyî’nin mutlak güzelliği sınırsızlık, aşk ve tevhîd ilkeleri etrafında bütüncül bir tasavvufî estetik olarak inşa ettiğini ortaya koymaktadır.

Keywords

From the Muḥammadan Light to the Cosmos: Manifestations of Absolute Beauty in the Dīvān of Hasan Sezāyī-i Gulshanī

Abstract

This study examines the concept of absolute beauty (ḥusn-i muṭlaq) and its Sufi aesthetic dimensions in the Dīvān of Hasan Sezāyī-i Gulshanī. The study takes Allah’s attributes of jamāl and husn as the divine source of beauty; it analyzes how this beauty manifests itself in the various levels of existence—from the Nūr-ı Muhammedī to the universe, humanity, and the heart—in Sezāyī’s verses. Through textual analysis of selected couplets, key concepts such as jamāl, ḥusn, ʿishq, and tajallī are examined, including the dialectical relationship between jalāl (divine majesty) and jamāl (divine beauty). The study first discusses the notion of Nūr Muḥammadī as the primordial manifestation of absolute beauty and evaluates Sezâyī’s depiction of the Prophet Muḥammad as the mirror of divine beauty. It then analyzes how beauty becomes manifest in the cosmos, the human being, and especially the heart as a locus of divine illumination. Further sections address symbolic embodiments of beauty, including Joseph’s beauty and the Laylā–Majnūn narrative. For Sezāyī, the universe constitutes a locus of divine manifestation (tajallī), with traces of absolute beauty discernible in every particle of creation. The poet's multidimensional treatment of the concept of tajāllī shows his mystical depth and aesthetic sophistication. The article concludes that Sezāyī constructs a unified Sufi aesthetic in which absolute beauty, infinite, ever-renewed, and omnipresent, serves as the meeting point of metaphysics and poetic imagination.

Keywords

References

Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. 6 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
Akşemseddin. Erenlerin Makâmları(Makâmât-ı Evliyâ). çev. Mustafa Tatcı - Ayten Şenyurt. Ankara: H Yayınları, 2022.
Alvan, Türkân. “Klasi̇k Türk Şi̇i̇ri̇nde Îcâz’a Dai̇r Tesbi̇tler Tekli̇fler”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 02/33 (01 Ocak 2015), 135-164. https://doi.org/10.24058/tki.371
Arabî, Muhyiddin İbn. Fütûhât-ı Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. 18 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2007.
Arabî, Muhyiddin İbn. İlâhî Aşk. çev. Mahmut Kanık. İstanbul: İnsan Yayınları, 10. Basım, 2005.
Ayvazoğlu, Beşir. Aşk Estetiği. İstanbul: Kapı Yayınları, 6. Basım, 2021.
Ayverdi, İlhan. Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 2010.
Bilgin, A. Azmi̇ - Kılınç, Abdülhakim. “Mesnevilerde ‘Mahbub’un Anlam Çeşitliliği ve Cinsiyeti”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı- Belleten 74 (01 Aralık 2022), 161-192. https://doi.org/10.32925/tday.2022.90

Bozkurt, Kenan. “Bâkî’ni̇n Şi̇i̇rleri̇nde Tasavvuf, Aşkın Ezelî Boyutu Ve Güzelli̇k”. Journal of International Social Research 10/54 (25 Aralık 2017), 22-35. https://doi.org/10.17719/jisr.20175434567
Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Anka Yayınları, 2004.
Ceyhan, Semih. “Tecellî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/241-243. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
Cîlî, Abdülkerim el-. İnsân-ı Kâmil. çev. Abdülaziz Mecdi Tolun. İstanbul: İz Yayıncılık, 2. Basım, 2002.
Cürcânî, Ali İbn Muhammed es-Seyyid eş-Şerif. Tarifat: Arapça-Türkçe Terimler Sözlüğü. çev. Arif Erkan. İstanbul: Bahar Yayınları, 1997.
Çağbayır, Yaşar. Ötüken Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2017.
Demirci, Mehmet. “Hakîkat-i Muhammediyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/179-180. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
Doğan, Muhammet Nur. Leyla ve Mecnun. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2000.
Farabi. El-Medinetü’l Fâzıla. çev. Nafiz Danışman. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2001.
Galib, Şeyh. Hüsn ü Aşk. haz. Muhammet Nur Doğan. İstanbul: Yelkenli Yayınevi, 2011.
Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed el-. İhyâu Ulûmi’d-Dîn. çev. Ahmed Serdaroğlu. 4 Cilt. İstanbul: Bedir Yayınevi, 2002.
Göktaş, Mehmet. “İnsan Aynasında Tecelli Eden Cemal-i İlahi’nin Divan Şairlerimizin Dilindeki İfadesi”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 38 (2012), 147-159.
Guenon, Rene. İslam Maneviyatı ve Taoculuğa Toplubakış. çev. Mahmut Kanık. İstanbul: İnsan Yayınları, 1989.
Gülşenî, Hasan Sezâyî-i. Mektubat-ı Hazret-i Sezâî. çev. Cezair Yarar. İstanbul: Divan Yayınları, 2001.
Güneş, Özlem Onar - Büyükarslan, Bürhan Mustafa. “Hüsn-ü Aşk’ta Hz. Muhammed”. Edebiyat-Kültür ve Tarih Araştırmaları. ed. Tunay Karakök - Hüseyin Demir. 61-76. İstanbul: Hiperyayın, 2021.
Irâkî, Fahreddin-i. Lemaât: Aşka Ve Âşıklara Dair. çev. Ahmed Avni Konuk. İstanbul: İlk Harf Yayınları, 2011.
İbn Fûrek. El- İbâne an Turuki’l- Kâsidîn: Tasavvuf Istılahları (eleştirmeli Metin - Çeviri). çev. Ahmet Yıldırım - Abdülgaffar Aslan. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2014.
Kandemir, M. Yaşar. “el-Kemâl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/222-224. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
Karaman, Hayrettin vd. Kur’an Yolu Meali. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 8. Basım, 2020.
Kâşânî. Tasavvuf Sözlüğü. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 4. Basım, 2015.
Kâşânî, İzzeddin. Tasavvufun Ana Esasları (Misbâhu’l-Hidâye ve Miftâhu’l-Kifâye). çev. Hakkı Uygur. İstanbul: Kurtuba Yayınları, 2010.
Kaya, İbrahim. Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Hüsn ve Cemâl Kavramı. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
Kayserî, Dâvûd-el. Tasavvuf İlmine Giriş. çev. Muhammed Bedirhan. İstanbul: Nefes Yayınları, 2013.
Koç, Turan. İslâm Esteti̇ği̇. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 9. Basım., 2019.
Kurnaz, Cemal. “Gönül”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/150-152. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
Mermer, Kenan. “Bir Zamîrin İçinden Doğan Dünya: Nûr-ı Muhammedî Kavramının Edebiyata Sirayetine Bir Bakış”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 31/31 (2023), 460-476.
Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. Kahire: y.y., 1374-75/1955-56.
Nazik, Sıtkı. “Sevgi̇li̇nden Güzelli̇ği̇ni̇n Zekâtını İstemek”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmaları Dergisi/Journal of Oriental Scientific Research (JOSR) 11/2 (01 Eylül 2019), 931-952. https://doi.org/10.26791/sarkiat.572094
Ölker, Perihan. “Türk Edebiyatında Nur-ı Muhammedî Konulu Eserler ve Çağatayca Nur-name – 2”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 60 (20 Aralık 2023), 227-243. https://doi.org/10.21563/sutad.1405513
Özuygun, Ali Rıza. Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı. İstanbul: Buhara Yayınları, 2019.
Pala, İskender. Ansiklopedik Dîvân Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Kapı Yayınları, 31. Basım, 2020.
Uludağ, Süleyman. “Celâl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/240. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
Uludağ, Süleyman. “Cemâl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/296. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2. Basım, 2016.
Uludağ, Süleyman. “Tevhid (Tasavvuf)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/21-22. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Sufism, Islamic Studies (Other)

Journal Section

Research Article

Authors

Ali Cançelik
0000-0002-6058-826X
Türkiye

İbrahim Kaya ^*
0000-0003-3692-8575
Türkiye

Publication Date

June 16, 2026

Submission Date

January 25, 2026

Acceptance Date

April 14, 2026

Published in Issue

Year 2026 Volume: 13 Number: 25

DOI

https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1871130

IZ

https://izlik.org/JA25FC45ST

Cite

RIS / Bibtex

APA

Cançelik, A., & Kaya, İ. (2026). Nûr-i Muhammedî’den Âleme: Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Mutlak Güzelliğin Tecellîleri. Mütefekkir, 13(25), 263-281. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1871130

AMA

1.Cançelik A, Kaya İ. Nûr-i Muhammedî’den Âleme: Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Mutlak Güzelliğin Tecellîleri. Mütefekkir. 2026;13(25):263-281. doi:10.30523/mutefekkir.1871130

Chicago

Cançelik, Ali, and İbrahim Kaya. 2026. “Nûr-I Muhammedî’den Âleme: Hasan Sezâyî-I Gülşenî Dîvânı’nda Mutlak Güzelliğin Tecellîleri”. Mütefekkir 13 (25): 263-81. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1871130.

EndNote

Cançelik A, Kaya İ (June 1, 2026) Nûr-i Muhammedî’den Âleme: Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Mutlak Güzelliğin Tecellîleri. Mütefekkir 13 25 263–281.

IEEE

[1]A. Cançelik and İ. Kaya, “Nûr-i Muhammedî’den Âleme: Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Mutlak Güzelliğin Tecellîleri”, Mütefekkir, vol. 13, no. 25, pp. 263–281, June 2026, doi: 10.30523/mutefekkir.1871130.

ISNAD

Cançelik, Ali - Kaya, İbrahim. “Nûr-I Muhammedî’den Âleme: Hasan Sezâyî-I Gülşenî Dîvânı’nda Mutlak Güzelliğin Tecellîleri”. Mütefekkir 13/25 (June 1, 2026): 263-281. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1871130.

JAMA

1.Cançelik A, Kaya İ. Nûr-i Muhammedî’den Âleme: Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Mutlak Güzelliğin Tecellîleri. Mütefekkir. 2026;13:263–281.

MLA

Cançelik, Ali, and İbrahim Kaya. “Nûr-I Muhammedî’den Âleme: Hasan Sezâyî-I Gülşenî Dîvânı’nda Mutlak Güzelliğin Tecellîleri”. Mütefekkir, vol. 13, no. 25, June 2026, pp. 263-81, doi:10.30523/mutefekkir.1871130.

Vancouver

1.Ali Cançelik, İbrahim Kaya. Nûr-i Muhammedî’den Âleme: Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Mutlak Güzelliğin Tecellîleri. Mütefekkir. 2026 Jun. 1;13(25):263-81. doi:10.30523/mutefekkir.1871130