Kertenkele Rivayeti Bağlamında Hadislerde Tarihî ve Anlamsal Arka Plan

Makalemizde hadislerin tarihî ve anlamsal arka planı, Hz. Peygamber’e nispet edilen kertenkelenin öldürülmesine dair rivayetlerde zikredilen gerekçeler bağlamında incelenmiştir. Böylelikle bazı gerekçelerin hadis formuna dönüşmesindeki tarihî ve sosyo-kültürel bağlam ile râvi etkisinin sebep-sonuç ilişkisi çerçevesinde ortaya konması amaçlanmıştır. Literatürde kertenkelenin öldürülmesine dair hadisler çeşitli yönleriyle ele alınmıştır. Ancak öldürülme sebeplerinin tamamı ve bu gerekçelerin oluşumunda tarihî bağlam ile râvinin dinî metinler arasında kurduğu anlam ilişkisi ilk defa çalışmamızda detaylıca incelenmiştir. Bu çalışma nitel araştırma kapsamında hadis kaynakları ve ilgili literatür esas alınarak yürütülmüştür. Kertenkelenin öldürülmesine dair rivayetler klasik hadis usulü çerçevesinde isnad ve metin tenkidiyle analiz edilmiş, metin varyantları karşılaştırılmış ve rivayetler cerh-ta‘dîl ilkeleri ile ilel ilminin kaideleri doğrultusunda değerlendirilmiştir. Ayrıca ilgili hadisler tarihî ve sosyo-kültürel bağlam içinde yorumlanmış, klasik ve modern yaklaşımlar mukayeseli olarak ele alınmış ve bazı motifler İsrâiliyat literatürü ile karşılaştırılmıştır. Bulgular, yalnızca kertenkelenin zararlı olması durumunda ve meskûn mahallerle sınırlı öldürülmesine ruhsat veren hadislerin sahih, öldürülmesini “şeytan olduğu” veya “Hz. İbrâhim’in ateşine üflediği” gerekçesine dayandıran rivayetlerin ise zayıf olduğunu göstermektedir. Buhârî’nin, kertenkelenin Hz. İbrâhim’in ateşine üflediği hadisini el-Câmiʿu’s-sahîh’inde zikretmiş olması, onun bu hadisi mutlak surette sahih kabul ederek benimsediği anlamına gelmemektedir. Öte yandan bu haberin İsrâilî olduğuna dair bir bulguya rastlanmamıştır. Bazı râvilerin metinler arasında yanlış irtibatlar kurması veyahut zararlı davranışları ifade için dinî metinlerde birtakım canlılara yönelik kullanılan mecazî ifadeleri hakikate hamletmesi, kertenkelenin şeytan veya peygamber düşmanı olduğu için öldürülmesinin hadis formunda meşrulaştırılmasına yol açabilmiştir. Çalışmamızda hadis metinlerindeki anlam değişimlerinin doğru tespiti için râvi etkisinin, tarihî ve kültürel bağlam ile metinler arası irtibatın birlikte dikkate alındığı çok boyutlu bir perspektifin gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

This article examines the historical and semantic background of ḥadīths concerning the killing of the lizard (wazagh), focusing on the justifications cited in narrations attributed to the Prophet. It aims to trace how historical and socio-cultural context, together with the narrator’s (rāwī) interpretive choices, contributed to the transformation of certain justifications into ḥadīth form. While previous studies have addressed these narrations from various perspectives, this study analyzes all reported justifications and examines in detail the impact of the rāwī’s interpretive links between religious texts. The study adopts a qualitative design based on ḥadīth sources and related literature. The study analyzes the narrations through isnād (chain of transmission) and matn (text) criticism, compares textual variants, and evaluates narrators according to jarḥ–taʿdīl (narrator criticism) and ʿilal (hidden defects in transmission). It further interprets the narrations within their historical and socio-cultural context, comparatively assesses classical and modern approaches, and examines selected motifs in relation to Isrāʾīliyyāt. The findings show that only narrations permitting the killing of the lizard in inhabited settlements (maskūn maḥall) due to harm are ṣaḥīḥ, while those justifying it as ‘a devil’ or as having ‘blown on Abraham’s fire’ are ḍaʿīf. The inclusion of this report in al-Bukhārī’s al-Jāmiʿ al-Ṣaḥīḥ does not necessarily indicate its acceptance for practice, nor does the evidence support its classification as Isrāʾīliyyāt. It is further argued that misinterpretations and incorrect intertextual connections by some narrators contributed to the formation of such justifications. The study concludes that a multidimensional approach considering the rāwī, context, and intertextual relations is essential for a sound and reliable understanding of semantic transformations in ḥadīths.