Celâleddîn ed-Devvânî’nin “Fâu’l-Fasîha” Hakkındaki Risâlesinin Edisyon Kritiği

This study examines the linguistic content of Jalāl al-dīn al-Dawānī’s treatise al-Fāʻal-Faṣīha through a critical edition. Within the scope of the research, seven manuscript copies preserved in Turkish libraries were identified, and those from the Hacı Beşir Ağa, Halet Efendi, Pertevniyal, and Hamidiye collections of the Süleymaniye Library were used as primary sources. The study is limited to the author’s life and works, the attribution of the treatise, the method employed, the description of the manuscripts, and the analysis of their content. The aim is to analyze the concept of “al-fāʻal-faṣīḥa” within al-Dawānī’s framework and contribute to ongoing discussions in linguistics and rhetoric. The study is significant for offering a detailed examination of this concept and for introducing al-Dawānī’s relatively underrecognized scholarly legacy in Turkey. A qualitative research design was adopted, employing a critical edition method based on textual comparison and content analysis. The findings reveal that the author systematically explains “al-fāʻal-faṣīḥa” clearly distinguishing it from al-fāʾu’s-sababiyya, al-fāʾal-taʿqībiyya, and fāʾal-jazāʾ. He supports his views with citations from verses and poems and engages with earlier linguistic scholarship, ultimately making original contributions. These results indicate that the treatise is an important source for both linguistics and rhetoric.

Bu çalışma, Celâluddîn ed-Devvânî’nin el-Fâu’l-faṣîha adlı risâlesinin edisyon kritiğini yaparak eserin dil bilimsel içeriğini incelemektedir. Araştırma kapsamında, eserin Türkiye kütüphanelerinde bulunan toplam yedi nüshası tespit edilmiş olup, tahkik sürecinde tamamı Süleymaniye Kütüphanesinde bulunan Hacı Beşir Ağa, Halet Efendi, Pertevniyal ve Hamidiye Koleksiyonu nüshaları esas alınmıştır. Araştırma, müellifin hayatı, eserleri, metnin tahkiki, müellife aidiyeti, müellifin eserde takip ettiği metot, nüshaların tavsifi ve içeriğinin analizi ile sınırlıdır. Çalışmanın amacı, dil bilim ve belagat alanlarında önemli bir yer tutan “fâu’l-faṣîha” kavramını Devvânî’nin yaklaşımı çerçevesinde ortaya koymak ve bu alandaki tartışmalara katkı sağlamaktır. Bu yönüyle araştırma, hem ilgili kavramın detaylı bir incelemesini sunması hem de Türkiye’de yeterince tanınmayan Devvânî’nin ilmî mirasını görünür kılması bakımından önemlidir. Çalışmada, nitel araştırma yöntemi benimsenmiş olup, metin analiz tekniğine dayalı edisyon kritik yaklaşımı kullanılmıştır. Bu doğrultuda farklı nüshalar karşılaştırılarak güvenilir bir metin oluşturulmuş ve ardından içerik analizi yapılmıştır. Elde edilen bulgulara göre, müellif “fâu’l-faṣîha” kavramını ayrıntılı biçimde ele alarak el-fâu’s-sebebiyye, el-fâu’t-taʻkibiyye ve fâu’l-cezâ harflerinden farklarını sistematik şekilde ortaya koymuştur. Bunu yaparken görüşlerini ayet ve şiirler gibi kaynaklardan yaptığı istişhâdlarla temellendirmiştir. Ayrıca Devvânî’nin, önceki dilcilerin görüşlerini değerlendirerek konuya özgün katkılar sunduğu tespit edilmiştir. Bu sonuçlar, risâlenin hem dil bilimsel hem de belagat ilmindeki yeri bakımından önemli bir kaynak olduğunu göstermektedir.