Tefsir Epistemolojisinde İlm-i Mevhibenin Kaynaklık Değeri
DOI:
https://doi.org/10.30523/Anahtar Kelimeler:
Tefsir- Epistemoloji- İstimdâd- Mevhibe- AmelÖz
Bu çalışma, Kur’ân-ı Kerîm’in tefsirinde müfessirin sahip olması gereken niteliklerden biri olan ilm-i mevhibe kavramını incelemektedir. Araştırma, klasik tefsir kaynaklarında ilm-i mevhibenin epistemolojik boyutu, elde ediliş yolları ve murâd-ı ilâhîyi anlamadaki rolüyle sınırlıdır. Literatürde genellikle tasavvufî bir bakış açısıyla ele alınan ilm-i mevhibe, bu çalışmada tefsir ilminin sistemleşme döneminden itibaren müfessirin ihtiyaç duyduğu ilimler arasında nasıl yer aldığını sistematik bir yaklaşımla ortaya koymaktadır. Bu bağlamda ilim-amel ilişkisine dayanan ve ilâhî bir lütuf olarak değerlendirilen bu bilgi türünün, diğer formel ilimlerden ayrılan yönlerini tespit etmek çalışmanın özgün tarafını oluşturmaktadır. Araştırmanın amacı, ilm-i mevhibenin tefsir epistemoloji-sindeki yerini ve müfessirin Kur’an’ı yorumlama sürecindeki işlevini açıklığa kavuşturmaktır. Bu doğrultuda, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi kullanılarak klasik tefsirler, usul kaynakları ve konuya ilişkin eserler incelenmiştir. Araştırmanın sonucunda ilm-i mevhibenin, salt keşif ve ilhamla sınırlı olmayan, ilim-amel ilişkisi çerçevesinde Allah’ın bir lütfu olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca, ilm-i mevhibenin, müfessirin Kur’an’ın derin manalarını kavrama sürecinde ve kelâmullahın hakikatlerine ulaşmasında analitik ve dil bilimsel yöntemlerin ötesinde temel bir role sahip olduğu sonucuna varılmıştır.
Referanslar
Abdülbâkî, Muhammed Fuâd. el-Muʿcemu’l-müfehres li-elfâzi’l-Kurʾâni’l-Kerîm. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2007.
Beyâzîzâde, Ahmed Efendi. İşârâtü’l-merâm min ʿibârâti’l-İmâm. thk. Yusuf Abdürrezzâk. Kahire: Mustafa el-Babi el-Halebi, 1949.
Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullâh b. Ömer. “Risâle fî taʿrîfâti’l-ʿulûm ve mevzûʿâtihâ”. thk. Abbâs Muhammed Hasan. 93-109. Tasnîfu’l-ʿulûm beyne Nâsiriddîn et-Tûsî ve Nâsiriddîn el-Beyzâvî. Beyrut: Dârü’n-Nahdati’l-‘Arabî, 1996.
Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1973.
Büyük, Enes. Tefsirin Mahiyeti Sorunu. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2019.
Çol, Muhammet. “Müfessirin İhtiyaç Duyduğu Kaideler Üzerine Sistematik Bir İnceleme Denemesi”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 42 (Aralık 2019), 205-226.
Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yûsuf. el-Bahrü’l-muhît. thk. Sıdkî Muhammed Cemîl. Beyrut: Dârü’l-Fiker, 1420.
Ebû Mansûr el-Bağdâdî, Abdülkāhir b. Tâhir. el-Esmâʾ ve’s-sıfât. thk. Enes Muhammed Adnân eş-Şerfâvî. Dımaşk: Dârü’t-Takva, 2020/1442.
Ebû Nuaym el-İsfahânî, Ahmed b. Abdillâh b. İshâk. Hilyetü’l-evliyâʾ ve tabakātü’l-asfiyâ. Mısır: Matbaatü’s-Sa‘âdet, 1974.
Ebû Ubeyde, Ma’mer b. el-Müsennâ. Mecâzü’l-Kurʾân. thk. Mehmed Fuat Sezgin. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 1381.
Ebü’l-Mu‘în en-Nesefî, Meymûn b. Muhammed. Tebsıratü’l-edille fî usûli’d-dîn. thk. Salame Claude. Dımaşk: Institut Français de Damas, 1990.
Erkaya, Mahmud Esad. “Kur’ân ve Tasavvuf”. Ed. Ahmet Cahid Haksever. 55-81. Sosyal Bilimlerde Disiplinlerarası Çalışmanın İmkânı: Tasavvuf Örneği. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 2022.
Fahrüddîn er-Râzî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâs, 1420.
Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Maksidü’l-esnâ fî şerhi esmâʾillâhi’l-hüsnâ. Cidde: Dârü’l-Minhâc, 2020.
Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâʾü ʿulûmi’d-dîn. thk. Ali Muhammed Mustafa - Saîd el-Mehâsinî. Dımeşk: Dârü’l-Feyhâ, 2022.
Gördük, Yunus Emre. Tarihsel ve Metodolojik Açıdan İşârî Tefsir. İstanbul: İnsan Yayınları, 2013.
Gürler, Kadir. “Kur’ân’ın Re’y ile Tefsirini Yasaklayan Rivâyetlere Eleştirel Bir Yaklaşım”. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/5 (2004), 17-46.
Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî. İktizâʾü’l-ʿilm el-ʿamel. thk. Ebî Abdullâh ed-Dânî. Beyrut: Dârü’l-Lü’lüe, 2020/1441.
İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım. Zemmü men lâ yaʿmelü bi-ʿilmihî. thk. Ahmed Bezre. Dımaşk: Dârü’l-Me’mun li’t-Türas, 1990.
İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: Dârü’t-Tûnisiyye, 1984.
İbn Cüzey, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Ahmed el-Kelbî. et-Teshîl li-ʿulûmi’t-tenzîl. thk. Muhammed Sâlim Hâşim. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1995.
İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-ʿazîm. thk. Muhammed Hüseyin. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1419.
İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-‘Arab. Beyrut: Dârü’s-Sâdır, 1414.
Kâfiyeci, Muhyiddîn Muhammed b. Süleyman. et-Teysîr fî kavâʿidi ʿilmi’t-tefsîr. thk. Enver Mahmûd el-Mursî. Tanta: Dârü’s-Sahâbe, 2007.
Karagöz, İsmail. Esma-i Hüsna. Ankara, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2007.
Kaya, Mesut. “Dönemsel İlmî Şartların Müfessirin Donanımı Üzerindeki Belirleyiciliği-Klasik ve Modern Dönem Mukayesesi”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 13/3 (2013), 9-31.
Kelabâzî, Ebû Bekr Muhammed b. İbrâhîm. Bahrü’l-fevâʾid. thk. Muhammed Hasan - Ahmed Ferîd. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1999.
Koçyiğit, Hikmet. Müfessirin Nitelikleri Üzerine. İstanbul: Pınar Yayınları, 2015.
Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân. thk. Ahmed Berdûnî - İbrahim Ettafeyyiş. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Esnâ fî şerhi esmâʾillâhi’l-hüsnâ. thk. Âdil Ahmed İbrâhîm. Mansûra: Mektebetu Feyyâz, 2017.
Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Teʾvîlâtü’l-Kurʾân. thk. Ahmet Vanlıoğlu, İstanbul: Dârü’l-Mîzân, 2007.
Molla Fenâri. ʿAynü’l-aʿyân. İstanbul: Dersaadet, 1325.
Muhâsibî, Ebû Abdillâh el-Hâris b. Esed. el-ʿAkl ve fehmü’l-Kurʾân. thk. Hüseyin Kuvvetli. İrbid: Dârü’l-Fikr, 1971.
Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kāsım Hüseyn b. Muhammed. Mukaddimetü Tefsîri’r-Râgib. thk. Celaleddin Divelekci. İstanbul: Klasik Yayınları, 2021.
Sa’deddîn et-Teftâzânî Mesûd b. Ömer. Şerhu’l-Makāsıd. thk. Abdurrahman Umeyre. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1989.
Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celaleddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-İtkân fî ʿulûmi’l-Kurʾân. thk. Mustafa Dîb el-Buga. Dımeşk: Dârü’l-Mustafâ, 2008.
Şemseddîn el-İsfahânî, Ebü’s-Senâ Mahmûd b. Abdirrahmân. el-Mukaddimât. thk. Muhammed Abdürrahîm. Dubai: Câizetü Dubâî ed-Düvelî, 2019.
Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kurʾân. Mekke: Dârü’t-Terbiyeti ve’t-Türâs, ts.
Tahhân, Huzeyfe Abdurrahîm. el-Mevhibe ve eseruhâ fi’t-tefsîr. Katar: Câmi‘atü Katar, Külliyetü’ş-Şerî‘a ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
Topaloğlu, Bekir. “Vehhâb”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 21 Nisan 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/vehhab
Tûfî, Ebü’r-Rebî‘ Necmüddîn Süleymân b. Abdilkavî. el-İksîr fi ʿilmi’t-tefsîr. thk. Abdülkadir Hüseyin. Kahire: Mektebetü’l-âdab, 2002.
Yüksek, Muhammed İsa - Ayyıldız, Mahmut. Hanefî-Mâtürîdî Tefsir Usulünün Temelleri. Trabzon: Kalem Yayınevi, 2020.
Yüksek, Muhammed İsa. “Muhâsibî’nin Fehmü’l-Kur’ân’ı Bağlamında Kur’an’ı Anlamanın Neliği/Tefsir İlminin Öncülleri”, Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 27/2 (2023), 538-558.
Yüksel, Muhammed Bahaeddin. “Kur’ân Tefsirinde Sahabenin Rey Yaklaşımı”. Eskiyeni 42 (Eylül 2020), 851-880.
Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kurʾân. thk. Mustafa Abdulkadir Atâ. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2001.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2024 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
