Muhammed el-Harrâz’ın Mevridü’z-Zam’ân Adlı Manzumesi Özelinde Kıraat İlminde Resmü’l-Mushaf Meselesi
DOI:
https://doi.org/10.30523/Anahtar Kelimeler:
Kıraat- Resmü’l-Mushaf- Zabtu’l-Mushaf- Harrâz- Mevridü’z-Zam’ânÖz
Kur’an’ın harf ve kelimelerinin Hz. Osman’ın İslâm merkezlerine gönderdiği Mushafların imlâsına muvafık olarak yazılması “Resmü’l-Mushaf” veya “Resmü’l-Osmânî” tabiriyle ifade edilmiştir. Hz. Osman zamanında istinsah edilen Mushafların kendine mahsus imlâ keyfiyeti ulema tarafından “Resmü’l-Mushaf” veya “Resmü’l-Osmânî” adıyla tespit edilip kayda geçirilmiş ve günümüze kadar bu şekilde intikal etmiştir. İhtiyaca bağlı olarak zaman içinde birtakım ilaveler yapılsa da söz konusu imlâ öz itibarıyla muhafaza edilmiştir. Sonraki dönemlerde Mushaf yazımında Hz. Osman tarafından çoğaltılan Mushaf-ı Osmânî’nin imlâ keyfiyetinin esas alınıp muhafaza edilmesinde kıraat ilminin de önemli rolü olmuştur. Bu makalede Resmü’l-Mushaf’a dair yapılan çalışmalar arasında önemi haiz Muhammed b. Muhammed el-Harrâz’ın (ö. 728/1318) Mevridü’z-zam’ân adlı eseri incelenmiştir. Bu yönüyle çalışmada, Harrâz’ın alanla alakalı manzumesinin literatürdeki yerinin tespiti amaçlanmıştır. Ayrıca çalışmada, manzumenin metodu, ele aldığı konular ve Mushaf imlasındaki yerini, öne çıkan bir şerh üzerinden tahlil yöntemi tercih edilmiştir. Çalışmada öncelikle Resmü’l-Mushaf, Mushafın bağlayıcılığı gibi konulara ilişkin bilgilerin yanı sıra alanla alakalı literatüre işaret edilmiştir. Sonrasında Mevridü’z-zam’ân adlı manzum eserin öncelikle kullandığı kaynaklara değinilmiş, eserin dil ve anlatım özellikleri hakkında içerik analizi yapılmıştır. Bu bağlamda, makalenin konusunu teşkil eden Harrâz’ın ilgili çalışmasını değerli kılan ve diğerlerinden ayıran hususlar tespit edilmeye çalışılmıştır. Harrâz’ın eserinin el-Mukni’, et-Tebyîn, el-Akîle gibi Mushafın imlâ keyfiyeti hususunda başat eserlerde yer alan malumatın derli toplu aktarılması noktasında önemli bir çalışma olduğu müşahede edilmiştir. Netice itibarıyla Resmü’l-Mushaf ve zabtu’l-Mushafa dair hususların bir arada verilmesi sebebiyle eserin Mushaf imlâsı literatürüne nitelikli bir katkıda bulunduğu da tespit edilmiştir.
Referanslar
Abdu’l-Ali el-Mes’ul. Mustalahâti ‘ilmi’l-kırââti’l-Kur’âniyye vemâ yeteallak bihî. Kahire: Dârü’s-Selâm, 2007.
Abdulfettah İsmail Çelebi. Resmu’l-Mushafi’l Osmânî. Cidde: Dârü’ş-Şurûk, 1983.
Akaslan, Yaşar. Kıraat İlminde Didaktik Şiirler. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2019.
Akaslan, Yaşar. “Resmü’l-Mushaf Literatürü Açısından Kâsım b. Fîrruh eş-Şâtıbî’nin ‘Akîletü Etrâbi’l-Kasâid fî Esne’l-Mekâsıd’ı”. Karadeniz Teknik Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/1 (2023), 255-277.
Akcan, Resul. “Mushaf İmlasına İrfânî Yaklaşım: Merrâkuşî Örneği”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 50 (2021), 763-793. https://doi.org/10.17120/omuifd.908849.
Akdemir, M. Atilla. “Kırâat-resmü’l-Mushaf İlişkisi”. Kur’an ve Tefsir Araştırmaları (Sempozyum). 2002. 117-134.
Altundağ, Mustafa. Hata İddiaları Çerçevesinde Kur’an’ın Dil ve Yazım Özelliği: Mushafta Lahn Meselesi. Bakü: Nurlar Neşriyat, 2004.
Bakıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib. el-İntisâr li’l-Kur’an. Thk. Muhammed Isam el-Kuda. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2001.
Bedreddin Muhammed b. Abdullah ez-Zerkeşi. el-Burhân fî ’ulûmi’l-Kur’ân. Thk. Muhammed Ebul Fazl İbrahim. Mısır: Dâru İhyai Kütübi’l-Arabiyye, 1972.
Birışık, Abdulhamit. Kıraat İlmi ve Tarihi. Bursa: Emin Yayınları, 2004.
Cermî, İbrahim Muhammed. Mu‘cemu ‘Ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Dârü’l-Kalem, 2001.
Çetin, Abdurrahman. Kur’an ilimleri ve Kur’ân-ı Kerîm tarihi. İstanbul: Dergâh Yay. 2012.
Dânî, Ebû Amr Osman b. el-Mukni’ fî ma’rifeti mersûmi mesâhifi’l-emsâr. Beşir b. Hasan el-Hımyerî. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2016.
Dânî, Ebû Amr Osman b. Said. el-Muhkem fî nakti’l-Mesâhif. Thk. Beşir b. Hasan el-Himyerî. Dımeşk: Dârü’l-Fikr, 1407.
Dani, Ebû Amr Osman b Saîd b Osman el-Ümevi. et-Teysir fi’l-kıraati’s-seb’a. Beyrut: : Dârü‘l-Kütübi‘l-İlmiyye, 2005.
Demirci, Muhsin. Tefsir Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İFAV Yayınları, 2014.
Demirci, Muhsin. Tefsir Usûlü. İstanbul: İFAV Yayınları, 2010.
Devserî, İbrahim b Saîd. Muhtasaru’l-İbârât li Mu’cemi Mustalahâti’l-Kırâât. Riyad: Dârü’l-Hadara, 1429.
Dimyâtî, Bennâ - Ahmed, Ahmed. İthâfu fudalâi’l-beşer fi’l-kırââti’l-erbaate aşer. Thk. Şaban Muhammed İsmail. Beyrut: Alemü’l-Kütüb, 2007.
Ebû Davud Süleyman b. Necah. Muhtasaru't-tebyîn lihecâi’t-tenzîl. Medine: Mecmeu Melik Fahd, 2002.
Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyad. Meâni’l-Kur’ân. Thk. Abdulfettah İsmail Çelebi. Mısır: Dârü’l-Mısrıyye li’t-Te’lif ve’t-Terceme, ts.
Hamed, Ganim Kaddurî. Resmu’l-mushaf dirâse luğaviyye târihiyye. Bağdat: Menşûrâtu’l-Lecnetu’l-Vataniyye, 1982.
Hamed, Ganim Kaddurî. eş-Şerhu’l-Vecîz ’ale’l-Mukaddimeti’l-Cezeriyye. Cidde: Merkezü’d-Dirâsât ve’l-ma’lûmâti’l-Kur’âniyye, 2009.
“Harrâz, Muhammed b. Muhammed”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim: 29 Kasım 2023. https://islamansiklopedisi.org.tr/harraz-muhammed-b-muhammed.
İbn Faris, Ebü’l-Huseyn Ahmed. Mu’cemu Mekâyisi’l-Lüga. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1979.
İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-’Arab. Beyrut: Dâru İhyâi Türâsi’l-Arabî, 1999.
İbnu Manzûr, Ebü’l-Fadl Cemâluddîn. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sadır, 1414.
İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b Muhammed b Muhammed b Alî b Yûsuf. Gâyetü’n-Nihâye fî Tabakâti’l-Kurrâ, nşr. Beyrut: Gotthelf Bergstraesser, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b Muhammed b Muhammed b Alî b Yûsuf. en-Neşr fi’l-kıraati’l-’aşr. thk. Eymen Ruşdi. Beyrut: Dârü’l-Gavsânî, 2019.
İbnü’n-Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. İshak. el-Fihrist. thk. Rıza Teceddüd. Tahran: y.y., 1971.
Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu’cemü’l-müellifin : teracimu musannifi’l-kütübi’l-Arabiyye. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
“Kitâbü'l-Mesâhif”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim: 10 Şubat 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/kitabul-mesahif.
Koyuncu, Recep. Kıraat İlmi Takrib Usulü. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2021.
Kudâh, Ahmed Müflih el-Şükrî, Ahmed Halid. Mukaddimât fî ‘İlmi’l-Kırâât. Ammân: Dâru Ammâr, 2001.
Maşalı, M. Emin. Kur’an’ın Metin Yapısı. Ankara: Otto Yayınları, 2015.
Marğinî Tunusî, İbrahim b. Ahmed. Delilü’l-Hayrân alâ mevridi’z-zam’an fî fenneyi’r-resmi ve’z-zabt. Kahire: ty, 1389.
Mehdevî, Ebü’l-Abbas Ahmed b. Ammar. Hicâu Mesâhifi’l-Emsâr. Thk. Hatim Salih ed-Dâmin. Şârika: Dârü’l-İbnü’l-Cevzî, 2009.
Mekkî b. Ebî Tâlib el-Kaysî. el-İbâne ’an meâni’l-kırâât. thk. Abdulfettah İsmail Çelebi. Mısır: Dâru Nehda, ts.
Merrâkuşî, Ebü’l-Abbas Ahmed b. Benna. Unvânu’d-delîl min mersûmi hatti’t-tenzîl. Thk. Hind Şelebi. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1990.
Muhammed Bekir İsmail. Dirâsât fî ’ulûmi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Dârü’l-Menâr, 1999.
Nemeri, Ebû Ömer Cemaleddin Yusuf b Abdullah b Muhammed Kurtubi İbn Abdülber. Câmiu beyâni’l-ilm ve fazlihi [ve ma yenbagi fî rivayetihi ve hamlihi]. Demmâm : Dâru İbni’l-Cevzi, 1994.
Okumuş, Mesut. “Kur’an İmlasının Gelişim Süreci Üzerine Bazı Tespit ve Değerlendirmeler”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/17 (2010), 5-37.
Öğmüş, Harun. “Resm-i Mushaf Bağlamında Kur’an ve Kıraat Ayrımı (Harekenin Tekâmülüne Kadarki Süreç Çerçevesinde Bir Değerlendirme)”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39/39 (2015), 9-28.
Özdoğan, Beşir Sami. Endülüslü Kıraat Alimi Harrâz ve Mushaf İmlâsı Bağlamında Mevridü’z-zam’ân Adlı Eseri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
Temel, Nihat. Kıraat ve Tecvid Istılahları. İstanbul: İFAV Yayınları, 2018.
Zirikli, Hayreddin. el-A’lâm. Beyrut: Dârü’l-İlm lil-Melâyîn, 2002.
Zürkânî. Menâhilu’l-'İrfân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabî, 1943.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2024 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
