Arap Dili Belâgati’nin Temel İlkeleri
DOI:
https://doi.org/10.30523/Anahtar Kelimeler:
Arap Dili ve Belâgati- Kur’ân- Meânî- Küllî Kaideler- İlkelerÖz
Her ilmin ilkeleri olduğu gibi Arap dili belâgatinin de kendine özgü ilkeleri vardır. Belâgat ilmi, başlangıçta yazılı olmayan bu ilkeler üzerine inşa edilmiştir. İlkesel düşünme, doğası gereği metinlere hâkim olmuş ve belâgat ilminin gelişim süreci içerisinde bu günlere aktarılmıştır. Lügate ve gramere dair esasların teşekkülü, yoğun çabalar gerektirmiş; dile dair illetlerin tespitinde veri toplamak, külli kaidelerin oluşumunda nirengi noktası olmuştur. Arap dilinin nazari olan bu yönü, İslâmiyet’le kendisini korumaya alacağı ilâhî bir metne kavuşmuştur. Zira Allah’ın kelâmını anlama gayreti bağlamında üretilen teorilerden, sanatların uygulanmasına kadar, doğuşu ve gelişimi kendisinden bağımsız düşünülemeyecek olan belâgatin, temel müracaat kaynağı Kur’ân-ı Kerîm’dir. Bu çalışma, kendi sınırları çerçevesinde Arap dili ve belâgatinin temel ilkelerini tespit etmeyi ve bunları Kur’ân-ı Kerîm özelinde açıklamayı hedeflemektedir. Külliyatımızda var olan bu ilkelerin daha önce derlenip incelendiği bir çalışmaya rastlanmamıştır. Belâgatin temelini teşkil ettiği ve tamamına bir çalışmada yer vermek mümkün olmayacağı için özellikle Meânî ilmi kapsamında yer alan ilkeler öncelenmiş ve bu minvalde on beş madde ele alınmıştır. Bu ilkelerin tespiti, üzerine inşa edilecek yapıların tesisi için önem arz etmektedir. Mecelle’nin küllî kaidelerinin İslâm hukukundaki konumuna öykünen bu çalışma ile belâgatin temel ilkeleri, eğitim-öğretimde kullanılabilecek prensipler hüviyetine sahip olacaktır. Klasik kaynakların tetkik ve analizi yöntemi ile belirlenen bu ilkeler, ezberlemesi zor olmayan nitelikleri ile öğretimde teysîr çalışmalarına, cümle kalıplarının ve şablonların sağladığı faydaya eş bir kolaylık kazandıracaktır.
Referanslar
Abdürrezzâk, Hasan b. İsmail. Hasâisu’n-nizâm fî Hasâisi’l-Arabiyye li’bni Cinnî. Kahire: Dârü’t-Tıbâa el-Muhammediyye, 1987.
Abdürrezzâk, Hasan b. İsmail. Min Kazâya’l-belâga ve’n-nakd inde Abdi’l-kâhir el-Cürcânî. Kahire: Merkezü’n-Nühabi’l-Hayriyye, 1981.
Ahmed Nekerî, Kâdî Abdunnebî b. Abdurrasûl. Düstûru’l-ulemâ-Câmiu’l-ulûm fî ıstılâhâti’l-fünûn. ed. Hasan Hânî Fahs. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
Askerî, Ebû Hilal el-Hasan b. Abdillah b. Sehl. Kîtâbü’s-sınâ’ateyn. ed. Ali Muhammed el-Bicâvî - Ebû’l-Fadl Muhammed İbrahim. Beyrut: el-Mektebetü’l-’Unsuriyye, 1419.
Attârî, Abdulvahid. el-Mutavvel me’a hâşiyeti’l-müevvel. ed. Meclisü’l-Medineti’l-ilmiyye. Pakistan: Mektebetü’l-Medine, 2017.
Atîk, Abdülazîz. İlmü’l-me’ânî. Beyrut: Dârü’n-Nehzati’l-Arabiyye, 1985.
Câhiz, Ebû Osman Amr b. Bahr. el-Beyân ve’t-tebyîn. Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, 1423.
Cürcânî, Ali b. Muhammed eş-Şerîf. et-Ta’rifât. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
Cürcânî, Ebû Bekr Abdülkâhir b. Abdurrahman Abdülkâhir. Delâilü’l-i‘câz. thk. Mahmud Muhammed Şakir Ebû Fihr. Kahire: Matbaatü’l-Medenî, 1992.
Desûkî, Muhammed b. Arafa. Hâşiyetü’d-Desûkî ‘alâ Muhtasari’l-me’ânî. thk. Abdülhamîd el-Hindâvî. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, ts.
Ebû Zehra, Muhammed b. Ahmed. Mustafa. Zehratü’t-tefâsîr. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-Arabî, 2001.
Ebü’l-Bekâ, Eyyûb b. Mûsâ el-Hüseynî el-Kefevî. el-Külliyyât: Mu’cem fi’l-mustalahât ve’l-furûk el-lugaviyye. thk. Adnan Derviş - Muhammed el-Mısrî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, ts.
Enbârî, Ebü’l-Berekât Kemâleddin Abdurrahman b. Muhammed. Esrârü’l-Arabiyye. Beyrut: Dârü’l-Erkâm, 1999.
Güzel, Mehmet Emin. Nahiv İlminin Felsefi Temeli İllet Kuramı. Konya: Kitap Dünyası Yayınları, 2002.
Hâşimî, Ahmed b. İbrahim. Cevâhirü’l-belâga fi’l-meânî ve’l-beyân ve’l-bedî’. ed. Yusuf es-Sümeylî. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, ts.
İbn Âşûr, eş-Şeyh Muhammed et-Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: Dârü’t-Tûnisiyye li’n-Neşr, 1984.
İbnü’l-Esîr, Ziyâüddîn Ebü’l-Feth. el-Meselü’s-sâir fî edebi’l-kâtibi ve’ş-şâ’ir. thk. Ahmed Muhammed el-Havfi - Bedevî Tabâne. Kahire: Dârü Nehdati Mısr, ts.
Kazvînî, Ebü’l-Meâlî Celaleddin el-Hatîb Muhammed. el-İzâh fî ulûmi’l-belâga. thk. Abdü’l-mün’im el-Hafâcî. Beyrut: Dârü’l-Cîl, ts.
Kirmânî, Ebû Abdillah Şemseddin Muhammed b. Yusuf b. Ali b. Saîd. Tahkîku’l-fevâidi’l-gıyâsiyye. thk. Ali b. Dahîlillah el-Avfî. Medine: Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hikem, 1424.
Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed el-Ensârî. el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
Kutub, Seyyid. Fî Zılali’l-Kur’ân. Beyrut: Dârü’ş-Şurûk, 1985.
Merâgî, Ahmed b. Mustafa. Ulûmu’l-belâga: el-beyân, el-meânî, el-bedî’. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
Menâhicu câmiati’l-Medine. el-Belâga. Medine: Câmiatü’l-Medine, ts.
Meydânî, Abdurrahman Hasan Habenneke. el-Belâgatü’l-Arabiyye üsüsühâ ve ulûmühâ ve fünûnühâ. Şam: Dârü’l-Kalem, 1996.
Nesefî, Ebü’l-Berakât Abdullah b. Ahmed. Medâriku’t-tenzîl ve hakâiku’t-te’vîl. ed. Muhyiddîn Misto. Beyrut: Dârü’l-Kelimi’t-Tayyib, 1998.
Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fadl) Fahruddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyin. et-Tefsiru’l-kebir, Mefâtihu’l-gayb. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1420.
Sebt, Hâlid Osman. Kavâidü’t-tefsîr. Cîze: Dâru İbn Affân, ts.
Sekkâkî, Ebû Yakûb Siraceddin Yusuf b. Ebû Bekr b. Muhammed. Miftâhu’l-ulûm. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987.
Semerkandî, Seyyid Alâeddin Ali b. Yahya. Bahrü’l-ulûm, ts.
Sübkî, Behâuddîn Ebû Hâmid Ahmed b. Ali b. Abdilkâfî. Arûsü’l-efrâh fî Şerhi Telhîsı’l-miftâh. thk. Abdülhamid el-Hindâvî. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 2003.
Subh, Ali. et-Tasvîru’l-Kur’ânî li’l-kıyemi’l-halkıyye ve’t-teşrî’iyye. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, ts.
Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celaleddin Abdurrahman b. Ebî Bekr. Mu’terakü’l-akrân fî i‘câzi’l-Kur’ân. Beyrut: Dârü’n-Neşr, Dârü’l-Kütübi’l-Arabî, 1988.
Teftâzânî, Sa’düddîn Mes’ûd b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh Herevî Horâsânî Şâfiî. el-Mutavvel: Şerhu telhisi’l-miftâhi’l-ulûm. ed. Abdülhamid Hindâvî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2013.
Tevfik, Mahmut. İmam el-Bikâ’î ve menâhicuhû fî te’vîli belâgati’l-Kur’ân, ts.
Uçar, Hasan. “Arap Dili ve Belâgatı Perspektifinden Kur’ân-ı Kerîm’i Satır Arası Okuma I”. İlahiyat Alanında Yeni ufuklar. ed. Fevzi Rençber. 225-277. Ankara: Gece Akademi, 2019.
Useymîn, Muhammed b. Salih. Tefsîrü sûreti’l-Kehf. Suudi Arabistan: Dârü İbni’l-Cevzî, 1423.
Useymîn, Muhammed b. Salih. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-Kerîm. Suudi Arabistan: Müessesetü’ş-Şeyh Muhammed b. Salih, 1436.
Veşşâ, Ebü’t-Tayyib Muhammed b. Ahmed b. İshak en-Nahvî. el-Müveşşâ: ez-Zarf ve’z-zürefâ. thk. Kemal Mustafa. Kahire: Mektebetü’l-Hancı, 1953.
Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. İstanbul: Eser Kitabevi, ts.
Zeccâcî, Abdurrahman b. İshak Ebü’l-Kâsım. el-Îzâh fî ileli’n-nahvî. thk. Mâzin el-Mübârek. Beyrut: Dârü’n-Nefâis, 1979.
Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Cârullah Mahmûd b. Ömer b. Muhammed. el-Keşşâf an hakâikı gavâmizi’t-tenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. ed. Mustafa Hüseyin Ahmed. Kahire: Dârü’r-Reyyân, 1987.
Zerkeşî, Ebû Abdillah Bedreddin Muhammed b. Bahadır b. Abdullah. el-Burhân fi ulûmi’l-Kur’ân. Kahire: Dârü İhyâi’l-Kütübi’l-Arabî, 1957.
Zühaylî, Vehbe. Tefsîrü’l-munîr fi’l-akîdeti ve’ş-şerî‘ati ve’l-menhec. Beyrut: Dârü’l-Fikri’l-Muâsır, 1991.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2024 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
