İbn Cüzey’in Tefsirinde Tercih Uygulamaları

Yazarlar

DOI:

https://doi.org/10.30523/

Anahtar Kelimeler:

Tefsir- Tercih- Uygulama- İbn Cüzey- et-Teshîl

Öz

Bu çalışmada tercih olgusunun tefsirdeki yansıması incelenmiştir. Bu olgu İbn Cüzey el-Kelbî’nin (ö. 741/1340) et-Teshîl li ʿulûmi’t-Tenzîl adlı eseri çerçevesinde ele alınacaktır. Bu eser âyetlerin yorumunda sıklıkla farklı görüşlere yer yerilmesi ve bu görüşler arasında tercihte bulunulması yönüyle büyük bir önemi haizdir. Eser, mukaddimesinde tefsirde tercih olgusuna ilişkin teorik olarak verilen bilgiler açısından da diğer tefsirlerden ayrışmaktadır. Bir âyete ilişkin farklı yorumların uygulama sahasına sokulamaması yahut bazı görüşlerin birbiriyle uzlaşmaması bu görüşler arasında tercihi zorunlu kılmaktadır. Bu sebeple birçok müfessir tefsirinde farklı yorumlar arasında tercihte bulunmaktadır. Tefsirinde tercihe yoğun biçimde başvuran müfessirlerden biri de Endülüs tefsir geleneğine mensup İbn Cüzey’dir. Tefsirdeki tercih kriterleri incelendiğinde onun, Kur’an yorumunda ihtilafı azaltıp standart bir metot oluşturmayı hedeflediği ifade edilebilir. Eser bu yönüyle hala devam eden tefsirde usulün varlığı tartışmalarına da ışık tutacaktır. Temel amacı tercih olgusunun tefsirdeki fonksiyonunun somut biçimde gösterilmesi olan bu çalışmanın ülkemizde tefsirde tercih olgusu ve İbn Cüzey’in tefsiri hakkında yapılan az sayıdaki literatürün zenginleşmesine katkı sağlaması da amaçlanmaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizine dayalı olarak hazırlanan bu çalışmada İbn Cüzey’in tercihi hangi kriterler çerçevesinde yaptığı ve hangi konulara yoğunlaştığı sorularına cevap aranmıştır. Araştırma sonucunda müfessirin tefsirinin mukaddimesinde on iki olarak belirttiği tercih ilkelerinin uygulamadaki sayısını yirmi beşe çıkardığı, tercihlerini Kur’an tarihi, tefsir usulü, Kur’an yorumu ve kıraate ilişkin alanlarda uygulamaya geçirdiği, onun bu tercihlerinde mensubu olduğu Endülüs tefsir geleneğinin bariz etkisi olduğu, bu çerçevede Zâhirî bakış açısı, Kur’an bütünlüğü ve rivayetlerle desteklenen görüşler ile mensubu olduğu Mâlikî mezhebinin görüşlerine uygun yorumları tercih ettiği görülmüştür. Ayrıca onun, tefsirinde yer yer belirttiği kriterlere aykırı tercihte bulunduğu da saptanmıştır.

Referanslar

ʿArdu Kırââti’l-Kurrâ’ fî Sûrati’l-Enʿâm. “el-Kırââtü’l-Kur’âniyye”. Https://Www.Nquran.Com/Ar/İndex.Php?Group=tb1&tpath=2&sorano=6&ayano=57, ts. Erişim 29 Haziran 2024.

el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. ed-Dürerü’l-kâmine fî a‘yâni’l-miʾeti’s-sâmine. 6 Cilt. Haydarabad: Dâiratü’l-Meʿârifi’l-Usmâniyye, 1972.

Aydın, Atik. “Taberî’nin Kur’an Anlayışı ve Te’vil Tercihleri”. İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2010), 271-293.

Başoğlu, Tuncay. “Muhkem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/42-44. Ankara: TDV Yayınları, 2020.

Bekiroğlu, Harun. Kur’an Yorumunda Fıkıh Usûlünün İşlevi. Ankara: Araştırma Yay., 2020.

Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. Dımeşk: Dârü İbn Kesîr,1993.

Ceran, Zeynep. “Kur’an Ayetleri Işığında Tarihin Tekerrür Probleminin Değerlendirilmesi”. Bayburt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/4 (2016), 9-31.

Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Tarihi. Ankara: Fecr Yayınları, 2005.

Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. es-Sıhâh Tâcü’l-luga ve sıhâhu’l-‘Arabiyye. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 1987.

Çetin, Abdurrahman. “Nesih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/579-581. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.

Demir, Recep. “Tefsirde İhtilâf Olgusu ve Tercih İlkeleri”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 51 (2021), 1-35.

Demirci, Muhsin. “Esbâb-ı Nüzûl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/360-362. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.

Demirci, Muhsin. Tefsir Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2016.

Divlekci, Celalettin. “Tefsirde Yorum Farklılığına Yol Açan Sebepler”. EKEV Akademi Dergisi 18/58 (2004), 1-20.

Dursun, Hüseyin. “Arapça Atıf Harflerinin İslam Hukuku İhtilaflarındaki Fonksiyonu ve Önemi”. Mizanü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 17 (30 Aralık 2023), 171-206. https://doi.org/10.47502/mizan.1370129

Durur, Mehmet Ali. Abdullah İbn Abbâs’ın Kur’an’ı Tefsiri ve Tefsirde Dilbilimsel Tercihleri. Malatya: İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.

Ebû Hayyân, Muhammed b. Yusuf el-Endelûsî. Tefsîru’l-bahri’l-muhît. thk. Sıdkî Muhammed Cemîl el-ʿAttâr vd. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2000.

Ebü’l-Bekā, Eyyûb b. Mûsâ el-Hüseynî. el-Külliyyât Muʿcem fi’l-mustalahât ve’l-furûki’l-lüğaviyye. thk. Adnân Dervîş - Muhammed el-Mısrî. Mısır: Müessesetü’r-Risâle, 1431.

Eşʿarî, Ebü’l-Hasen Ali b. İsmail b. Ebî Musa. el-İbâne ʿan usûli’d-diyâne. Kahire: Dârü’l-Ensâr, 1397.

Eşʿarî, Ebü’l-Hasen. Kitâbü’l-Lümaʿ fi’r-raddi ʿalâ ehli’z-zeyği ve’l-bidaʿ. Mısır: Matbaʿatü Mısr, 1955.

Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-luga. thk. Muhammed ʿAvvid Murʿib. 8 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 2001.

Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. Cevâhiru’l-Kur’ân. thk. Muhammed Reşid Rıza el-Kabbânî. Beyrut: Dârü İhyâi’l-ʿUlûm, 1986.

Gürel, Ramazan. “Kur’ân-ı Kerim’de Tercih İfade Eden Kavramlar Işığında ‘Tercihte Bulunma’ Olgusunun Eğitici Yönleriyle Analizi”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 45 (2013), 217-252.

Güven, Mustafa. “Kur’an’ın Anlaşılmasında Müteşabihat Problemi ve Te’vil”. Hikmet Yurdu Düşünce-Yorum sosyal Bilimler Araştırma Dergisi 3/5 (30 Mart 2021), 293-321. https://doi.org/10.17540/hy.v3i5.93

Halîl b. Ahmed, Ebû Abdurrahmân el-Ferâhîdî. Kitâbu’l-ʿayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî. 8 Cilt. Dârü ve Mektebetü’l-Hilâl, ts.

Harbî, Menhecü’l-İmâm İbn Cerîr et-Taberî fi’t-tercîh beyne’l-akvâli’t-tefsîriyye -dirâse nazariyye tatbîkiyye-. Riyad: Merkezü Tefsîr li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 2010.

Harbî, Hüseyn b. Ali Hüseyn. Kavâʿidü’t-tercîh ʻınde’l-müfessirîn dirase, nazariyye, tatbîkıyye. Riyad: Dârü’l-Kâsım, 1996.

Hatîb, Ahmed Saʿd. Mefâtîhu’t-tefsîr -Muʿcem şâmil limâ yehümmü’l-müfessiru maʿrifetehu min usûli’t-tefsîr ve kavâidih ve mustalahâtih ve mühimmâtih. 2 Cilt. el-Memleketü’l-ʿArabiyye es-Saʿûdiyye: Dârü’t-Tedmüriyye, 2010.

İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir. Tefsîru’t-tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: Dârü’t-Tûnusiyye, 1984.

İbn Cüzey. Takrîbu’l-vüsûl ilâ ʿilmi’l-usûl. thk. Muhammed el-Muhtâr b. eş-Şeyh Muhammed el-Emîn eş-Şınkîtî. Medine, 2002.

İbn Cüzey, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Ahmed. et-Teshîl li ʿulûmi’t-Tenzîl. thk. Muhammed Sâlim Hâşim. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1995.

İbn Fâris, Ebü’l Hüseyn Ahmed b. Zekeriyyâ. Muʿcemu mekâyisi’l-lüğa. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. Dârü’l-Fikr, 1979.

İbn Ferhûn, İbrahim b. Ali b. Muhammed. ed-Dîbâcü’l-müzheb fî maʿrifeti ʿulemâi’l-mezheb. thk. Muhammed el-Ahmedî Ebü’n-Nûr. Kahire: Dârü’t-Türâs, ts.

İbnü’l-Esîr, Ziyâüddîn Nasrullah b. Muhammed. el-Meselü’s-sâir fî edebi’l-kâtib ve’ş-şâʿir. thk. Ahmed el-Hûfî - Bedevî Tabâne. 4 Cilt. Kahire: Dârü’n-Nahda, ts.

Kādî Abdülcebbar, Ebü’l-Hasen Ahmed. Şerhu usûli’l-hamse. Kahire: Mektebetü Vehbe, ts.

Kâfiyeci, Ebû Abdillâh Muhammed b. Süleyman. et-Teysîr fî kavâʿid-i ʿilmi’t-tefsîr. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1974.

Karahan, Fatma Bayraktar. “Endülüs Emevîleri Döneminde Kelâm Karşıtlığının Sebepleri”. Bilimname 2019/37 (30 Nisan 2019), 141-167. https://doi.org/10.28949/bilimname.447178

Karpat, Işıl - Aktuğlu, Ayşen. “Tüketiciler Markaları Nasıl Tercih Ediyor? (Kamu Sektörü Çalışanlarının Giysi Markalarını Tercihini Etkileyen Faktörlere Yönelik Bir Araştırma)”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 15 (2006), 43-59.

Kaya, Eyyüb Said. “Mâlikî Mezhebi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/519-535. Ankara: TDV Yayınları, 2003.

Kaya, Mehmet. “Ebû Hayyân’ın el-Bahru’l-Muhît’i Çerçevesinde Tefsir İlminin Mahiyeti”. Tefsir İlminin Mahiyetine Yaklaşımlar -Klasikten Çağdaş Döneme. 21-52. ed. Enes Büyük. İstanbul: Kitâbî Yayıncılık, 2023.

Kaya, Mehmet. Endülüs Tefsir Geleneğinde Eleştiri -Bahru’l-muhît Örneği. Ankara: Fecr Yayınları, 2020.

Kaya, Mehmet. “Kur’an’ın Eleştirilen Yorum Biçimlerinin Ortak İfadesi: Tevil ve Çeşitleri”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 18/2 (27 Eylül 2018), 123-165. https://dergipark.org.tr/tr/pub/daad/issue/39916/473670

Kırca, Celal. İlimler ve Yorumlar Açısından Kur’ân’a Yönelişler. İstanbul: Tuğra Neşriyat, 1993.

Kutlu, Sönmez. “Vaʿd-Vaîd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/414-415. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.

Makarrî, Ahmed Muhammed et-Tilmisânî. Nefhu’t-tîb min ğusni’l-Endelüsi’r-ratîb. thk. İhsan Abbas. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1968.

Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Tefsîru’l-Mâtürîdî-Te’vîlâtü Ehli’s-sünne. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 2003.

Özel, Ahmet. “İbn Cüzey”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/406-407. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.

Özen, Şükrü. “Tercih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/484-487. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.

Özsoy, Ömer. “Tefsirin Açmazı Kur’an’ı Başka Zamanlara Konuşturmak”. Kur’an’ı Anlama Yolunda Kuramer Konferansları-I. 61-70. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2017.

Öztürk, Mustafa. İlahi Hitabın Tefsiri. 3 Cilt. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2018.

Parlatır, İsmail vd. Türkçe Sözlük. 2 Cilt. Ankara: TTK Basımevi, 8. Basım, 1998.

Râzî, Fahreddin Muhammed b. Ziyâüddîn er-. Tefsîru’l-Fahri’r-Râzî-Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1981.

Rûmî, Fehd b. Abdurrahman b. Süleyman er-. Menhecü’l-medreseti’l-Endelüsiyye fi’t-tefsîr -sıfâtuh ve hasâisuh. Riyad: Mektebetü’t-Tevbe, 1997.

Sağır, Cenkan. Karar Verme Sürecini Etkileyen Faktörler ve Karar Verme Sürecinde Etiğin Önemi: Uygulamalı Bir Araştırma. Edirne: Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.

Süyûtî, Abdurrahman Ebûbekr Celâleddîn es-. ed-Dürru’l-mensûr fi’t-tefsîr-i bi’l-me’sûr. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.

Süyûtî, Abdurrahman Ebûbekr Celâleddîn es-. el-İtkân fî ʿulûmi’l-Kur’ân. 4 Cilt. el-Memleketü’l-ʿArabiyye es-Saʿûdiyye: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-ʿÂmme, 1974.

Şentürk, Mustafa. “Endülüs Tefsîr Kültürü”. Journal of Divinity Faculty of Hitit University 11/21 (01 Ocak 2012), 53-72. https://doi.org/10.14395/jdiv81

Şevkânî, Muhammed b. Ali b. Abdillah. Fethu’l-kadîr el-câmiʻ beyne fenneyi’r-rivâye ve’d-dirâye min ʻilmi’t-tefsîr. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kelimi’t-Tayyib, 1414.

Şevkânî, Muhammed b. Ali b. Muhammed b. Abdillah eş-. İrşâdü’l-fuhûl ilâ tahkîki’l-hakk min ʿilmi’l-usûl. thk. eş-Şeyh Ahmed ʿAzv ʿİnâye. 2 Cilt. Dımeşk: Dârü’l-Kütübi’l-ʿArabî, 1999.

Şimşek, M. Sait. Kur’an’ın Anlaşılmasında İki Mesele. Konya: Kitap Dünyası, 2012.

Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr et-. Câmiʻu’l-beyân fî te’vîli’l-Kur’ân. 24 Cilt. Kahire: Dârü Hecr, 2001.

Tehânevî, Muhammed b. Ali İbnü’l-Kâdî et-. Mevsûʿatü keşşâf-i ıstilâhâti’l-fünûn ve’l ʿulûm. thk. Ali Dahrûc. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1996.

Tirmizî, Muhammed b. Îsâ b. Sevra. Sahîhu süneni’t-Tirmizî. Riyad: Mektebetü’l-Ma’ârif, 2000.

Yapıcı, Asım - Zengin, Zeki Salih. “İlâhiyat Fakültesi Öğrencilerinin Değer Tercih Sıralamaları Üzerine Psikolojik Bir Araştırma: Çukurova Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Örneği”. Değerler Eğitimi Dergisi 1/4 (2003), 173-206.

Yar, Erkan. “Kur’an’ın Özgün ve Benzeşimli Ayetleri: Muhkem ve Müteşâbih”. Kader 20/1 (30 Haziran 2022), 1-22. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1104319

Yavuz, Yusuf Şevki. “Müteşâbih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/204-207. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.

Yazıcıoğlu, Mustafa Said. “Fiil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/59-64. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.

Yeşilyurt, Temel. “Rü’yetullah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/311-314. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.

Zebîdî, Muhammed Murtazâ el-Hüseynî ez-. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-kâmûs. 40 Cilt. Kuveyt: Vizâratü’l-İrşâd ve’l-Enbâ’, 2001.

Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer b. Ahmed ez-. el-Keşşâf ‘an hakâikı ğavâmidı’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. thk. Mustafa Hüseyn Ahmed. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿArabî, 1987.

Zerkeşî, Bedreddin Muhammed b. Bahadır b. Abdillah ez-. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kur’ân. 4 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye, 1957.

Zürkânî, Muhammed ʿAbdülazîm ez-. Menâhilü’l-ʿirfân fî ʿulûmi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Kahire: Matbaʿatü Îsâ el-Bâbî el-Halebî, 1431.

İndir

Yayınlanmış

2024-12-15