Mâtürîdî’ye Göre Sahâbenin Rivayet Uydurmasının İmkânı
DOI:
https://doi.org/10.30523/Anahtar Kelimeler:
Hadis- Rivayet Uydurma- Sahâbe- Sahâbenin Adaleti- YalanÖz
Sünnî ekollerce benimsenen kurala göre sahâbe hadis naklinde âdil kabul edilmiştir. Ehl-i Re’y Hanefî ekolünün önemli bir temsilcisi olan Mâtürîdî (ö. 333/944) ise Peygamber’le karşılaşan herkesin aktardığı rivayetlere uymanın gerekli olmadığını ifade etmektedir. Çünkü bu kimselerden bazılarının rivayet uydurabilmesi mümkündür. Peygamber’le karşılaşan kimselerden oluştukları için Mâtürîdî’nin ifadelerinin kapsamına sahâbe de girmektedir. Hadis ilmi açısından önemli sorunları beraberinde getiren bu yaklaşım, olduğu şekliyle kabul edildiği takdirde aynı zamanda bir bütün olarak dini bilginin güvenilirliğini de tartışmaya açmaktadır. Ayrıca Mâtürîdî, sahâbeden Fâtıma bint Kays’ın yalan söylemiş olabileceği anlamını içeren bir rivayeti sahih kabul ederek istidlâlde bulunmaktadır. Çalışmanın hipotezi bu iki delile dayalı olarak Mâtürîdî’ye göre sahâbenin hadis uydurmasının mümkün ve muhtemel olduğu düşüncesidir. Diğer taraftan onun sahâbeyi tazim ve tebcil eden, onların rivayetlerine uymanın vacip olduğunu beyan eden çok açık ifadeleri bulunmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Mâtürîdî’nin sahabe hakkındaki olumlu kanaatleri çerçevesinde söz konusu hipotezin geçersizliğini ortaya koymaktır. Her ne kadar ilgili ifadeleri bağımsız ve tek başına değerlendirildiğinde sahâbenin de rivayet uydurabileceği şeklinde bir anlam taşısa da sahâbe hakkındaki genel kanaatiyle birlikte ele alındığında Mâtürîdî’nin ashâbın adâleti konusunda sünnî mezheplerle aynı çizgide durduğu sonucu ortaya çıkmaktadır. Araştırmanın bulgularına göre Mâtürîdî hadisçilerin değil, usûlcülerin sahâbe tanımını esas almakta, söz konusu kimselerle münâfıkları ve Peygamber’le çok fazla zaman geçirmemiş avam tabakasından bazı kimseleri kastetmektedir. Her durumda ilgili kimseler Mâtürîdî tarafından sahâbe kapsamına ve tanımına dâhil edilmemekte, ifadeleri arasında ilk bakışta göze çarpan çelişki böylece giderilmiş olmaktadır. Araştırma Mâtürîdî’nin sahâbe hakkındaki açıklamalarıyla sınırlı tutulmuş ve çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi yöntemi kullanılmıştır.
Referanslar
‘Abd al-Azīz al-Bukhārī. Kashf al-asrār fī sharḥi Uṣūli al-Pezdawī. s.l., Dār al-Kutubi al-Islāmī, n.d.
Abū al-Husayn al-Basrī. al-Muʿtamad fī uṣūli al-fiḳh. Critical ed. Khalīl al-Mayyis. 2 Volumes. Beirut: Dāru al-Kutubi al-‘Ilmiyye, 1403.
Abu Dāwūd al-Sijistānī. al-Sunan. Critical ed. Ādel Muhammad-Imād Abbās. 7 Volumes. Cairo: Dāru al-Ta’sīl, 2015.
Alawī b. Ḥāmid b. Muḥammad b. Shihāb al-Dīn. ‘Adālah al-ṣaḥāba lā tastalzim ẓabtahum. San‘ā: Dāru al-Kutub, 2013.
Bağcı, H. Musa. Hadis Rivayetinde Sahabenin Kavrama ve Nakletme Sorunu. Ankara: İlâhiyât Yay., 2004.
Başaran, Selman. “Fâtıma bint Kays”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/227. İstanbul: TDV Yay., 1995.
Bayhaqī. al-Ḫilāfiyyāt bayna al-ʿimāmeyn: al-Shāfiʿī wa Abī Ḥanīfa wa aṣḥābih. 8 Volumes. Cairo: al-Rawda li al-Nashr wa al-Tawzī‘, 2015.
Bukhārī, Muhammad b. Ismā‘īl. Ṣaḥīḥ al-Buḫārī. Critical ed. Muhammad Muhammad Tāmir. s.l., Dāru al-Bayāni al-Arabī, 2005.
Daraqutnī. as-Sunan. Critical ed. Abdullah Hāshim Yemānī al-Madanī. Beirut: Dāru al-Ma'rifah, 1966.
Enbiya Yıldırım. “Ashâbın Adaletinin Aklî Temelleri”. İslâm Medeniyetinin Kurucu Nesli Sahâbe - II - Sahâbe ve Rivâyet İlimleri. 51-67, İstanbul: Ensar Yay., 2015.
Erdoğan, Tunahan. “İmam Mâturîdî’nin Te’vîl ve Haber Teorilerinin Mukayesesi”. Turkish Academic Research Review 6/3 (2021), 1053-1085.
Erdoğan, Tunahan. İmam Mâturîdî’nin Düşüncesinde Hadis. Antalya: Akdeniz University Social Sciences Institute, PhD thesis, 2021.
Erul, Bünyamin. “Sahabe Döneminde ‘Tekzîb’ ve Tekzibin Mahiyeti Rivayetlerdeki Tekzîb İfadelerinin Anlamı Üzerine Bir İnceleme”. The Journal of the Faculty of Divinity of Ankara University 39/1 (1999), 455-489.
Erul, Bünyamin. Hz. Âişe’nin Sahabeye Yönelttiği Eleştiriler. Ankara: Otto Yay., 2012.
Erul, Bünyamin. Sahabenin Sünnet Anlayışı. Ankara: TDV Yay., 5. Edition, 2008.
Gül, Mutlu. “Erken Dönem Usul Eserleri Çerçevesinde Hanefi Fukahasının Sahabe Algısı”. II. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi Bildiriler Kitabı - IV ed. Ümit Güneş. 4/1009-1022. İstanbul: İlmi Etüdler Derneği, 2013.
Hansu, Hüseyin. “Mu’tezile’de Sahâbe Algısı”. İslâm Medeniyetinin Kurucu Nesli Sahâbe -Sahâbe Kimliği ve Algısı-. ed. M. Abdullah Aydınlı. 487-508. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2013.
Ibn 'Abd al-Bar al-Namari. al-Istī‘āb fī ma‘rifat al-aṣḥāb. Critical ed. Ali Muhammad Muavvid-Adel Abdulmawjūd. 4 Volumes. Beirut: Dāru al-Kutubi al-‘Ilmiyye, 1415.
Ibn Abū Ḥātim al-Rāzī. al-Jarḥ wa al-taʿdīl. 9 Volumes. Beirut: Dāru Ihyā’i al-Turāsi al-Arabî, 1952.
Ibn Abū Shaybah, Abū Bakr. al-Muṣannaf fī al-aḥādīs̱ wa al-ās̱ār. Critical ed. Kamāl Yūsuf al-Khout. 7 Volumes. Riyadh: Maktabah al-Rushd, 1409.
Ibn al-Ṣalāh al-Shahrazūrī. Ma‘rifat al-anwā‘i ‘ulūm al-ḥadīs̱. Critical ed. Nūr al-Dīn Itr. Syria: Dār al-Fikr, 1986.
Ibn al-Ṣalāḥ al-Shahrazūrī. Muḳaddimah Ibn al-Ṣalāḥ fī ‘ulūm al-ḥadīth. Critical ed. Abdullah al-Minshāwī. Cairo: Dâru al-Ḥadīth, 1431/2010.
Ibn Hajar al-Askalānī. al-Iṣābah fī temyīzi al-ṣaḥābah. Critical ed. Adel Ahmed Abdulmawjūd-Ali Muhammad Muavvid. 7 Volumes. Beirut: Dāru al-Kutubi al-‘Ilmiyye, 1415.
Ibn Hajar al-Askalānī. Nuzhāt al-naẓar fī tavżīḥi Nuḫbati al-fiker. Critical ed. Salāh Muhammad Muhammad Awīda. Lebanon: Dāru al-Kutubi al-‘Ilmiyye, 2012.
Ibn Hazm. al-Iḥkām fī uṣūli al-aḥkām. Critical ed. Ahmed Muhammad Shākir. 7 Volumes. Beirut: Dāru al-Afāqi al-Jadīda, n.d.
Irāqī, Zayn al-Dīn. Fetḥu’l-muġīs̱ bi-sherḥi Elfiyyat al-ḥadīs̱. Critical ed. Ali Hussein Ali. 4 Volumes. Egypt: Maktabah al-Sunna, 2003.
Iraqī, Zayn al-Dīn. Sharḥ al-Tabṣira wa al-taẕkira. Critical ed. Abdullatīf al-Humaym-Māhir Yāsīn al-Fahl. 2 Volumes. Beirut: Dāru al-Kutubi al-‘Ilmiyye, 2002.
İbn Adī. al-Qāmil fī ḍuʿafāʾi al-rijāl. Critical ed. Adel Ahmed Abdulmawjūd-Ali Muhammad Muavvid. 9 Volumes. Beirut: al-Kutub al-Ilmiyya, 1997.
Jaṣṣṣās. al-Fuṣūl fī al-uṣūl. 4 Volumes. s.l, Wizārah al-Awqāf al-Kuwaitiyya, 1994.
Juwaynī, Imām al-Haramayn. al-Burhān fī uṣūli al-fiḳh. Critical ed. Abd al-Azīm al-Dīb. Qatar: s.n., 1399.
Kahraman, Hüseyin. Maturidilikte Hadis Kültürü. Bursa: Arasta Yayınları, 2001.
Kefevī, Mahmūd b. Süleyman. Katāib al-a’lāmi al-akhyār min fuqahāʾi mezhebi al-Nu‘māni al-mukhtār. Tehran: Kitābhāne-i Majlis-i Shūrā-i-National, 87826, 1a-354a. https://www.alukah.net/manu/files/manuscript_9654/aelam-alakhya-01.pdf
Khatīb al-Baghdādī. al-Kifāyah fī ʿilmi al-rivāyah. Critical ed. Māhir Yāsīn al-Fahl. 2 Volumes. s.l., Dâru Ibn al-Jawzī, 1432.
Köklü, Recep. Hadis Usulünün Teşekkülünde Sosyo-Politik ve Sosyo-Kültürel Bağlam. Samsun: Ondokuz Mayis University Graduate School of Education, PhD Thesis, 2022.
Māturīdī. Kitāb al-Tawḥīd. Critical ed. Bekir Topaloğlu. Ankara: TDV Yay., 2017.
Māturīdī. Ta’wīlāt al-Qur’ān. Critical ed. Ahmet Vanlıoğlu etc. 17 Volumes. İstanbul: Mizan Yayınevi, 2005.
Māzerī. ʿĪżāḥ al-maḥṣūl min Burhān al-uṣūl. Critical ed. ‘Ammār al-Tālibī. s.l., Dāru al-Garbi al-Islāmī, n.d.
Mizzī, Yūsuf b. ʿAbd al-Rahmān. Tahẕīb al-Kamāl fī asmaʾi al-rijāl. Critical ed. Bashshār Awād Ma'rūf. 11 Volumes. Beirut: Muassasah al-Risālah, 1980.
Muslim b. Hajjāj. Ṣaḥīḥu Muslim. Critical ed. Muhammad b. Nizār Temīm-Haytham b. Nizār Temīm. Beirut: Dār al-Arqām, n.d.
Nawawī. al-Taḳrīb wa al-tayṣīr li-maʿrifati sunan al-bashīri al-naẕīr. Critical ed. Muhammad 'Uthman al-Khusht. Beirut: Dāru al-Kitābi al-Arabī, 1985.
Pezdawī, Abū al-Usr. Uṣūl al-Pezdawī. Karachi: Matbaatü Jāwid Berīs, n.d.
Sahāwī, Shams al-Dīn. Fetḥ al-muġīs̱ bi-sharḥi Elfiyyah al-ḥadīs̱ li al-ʿIrāḳī. Critical ed. Ali Hussein Ali. 3 Volumes. Egypt: Maktabah al-Saniyyah, 2003.
Sam‘ānī, Abū al-Muzaffer. Ḳawāṭı‘ al-adillah fi al-uṣūl. Critical ed. Muhammad Hasen al-Shafi'ī. 2 Volumes. Beirut: Dāru al-Kutubi al-‘Ilmiyye, 1999.
Samarqandī, Alaaddīn. Mīzānu al-uṣūl fî natāici al-‘uqūl. Critical ed. Muhammad Zaki Abdulbirr. Qatar: Metābi al-Duha al-Hadīse, 1984.
Samarqandī, Alaaddīn. Sharhu Ta’wīlāt al-Qur’ān. İstanbul: Topkapi Palace Museum Library, Madinah Department, 179, 1.a-1034a.
Serahsī, Shamsüleimme. Uṣūlu al-Seraḫsī. 2 Volumes. Beirut: Dāru al-Ma‘rifah, n.d.
Shawkānī. Irshād al-fuḥūl ilā taḥḳīḳi al-ḥaḳ min ʿilmi al-uṣūl. Critical ed. Ahmad Azv Ināyah. 2 Volumes. Dimashq: Dāru al-Kitābi al-Arabī, 1999.
Shīrāzī, Abū Ishāq. al-Tabṣıra fī uṣūli al-fiḳh. Critical ed. Muhammed Hasen Heito. Dimashq: Dāru al-Fikr, 1403.
Suyūṭī. Tadrīb al-rāwī fī sharḥi Taḳrībi al-Nawāwī. Critical ed. Abū Qutayba Nazar Muhammad al-Faryābī. 2 Volumes. s.l., Dāru Tayba, n.d.
Tahāwī. Sharh al-Maʿānī al-ās̱ār Critical ed. Muhammad Zuhrī an-Najjār-Muhammad Sayyid Jād al-Haq. 5 Volumes. Beirut: Ālam al-Kutub, 1994.
Tahtacı, Hakan. “Fâtıma Binti Kays ve Rivâyetleri (Nafaka ve Süknâ Meselesi)”. Journal of Suleyman Demirel University Institute of Social Sciences 1/42 (2022), 249-262.
Tirmidhī. Sunan al-Tirmidhī. Critical ed. Ibrahim Utbah Awd. 5 Volumes. Egypt: Sharqat al Maktabah wa Matbaah Mustafa al-Bābī al-Khalabī, 1975.
Tuğlu, Nuri. “İmam Mâturîdî’de Sahabe Anlayışı”. IV. Uluslararası Şeyh Şa’bân-ı Velî Sempozyumu -Hanefîlik-Mâturîdîlik-. ed. Cengiz Çuhadar etc. 1/408-415. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi Matbaası, 2017.
Yücel, Ahmet. Hadis Sözlüğü. İstanbul: İFAV Yay., 2020.
Zarqashī, Badr al-Dīn. al-Ijāba li-īrādi ma’stadrakathu al-‘Āʾishah ʿalā al-ṣaḥāba. Critical ed. Rifat Fawzī Abdalmuttalib, Cairo: Maktabah al-Hānjī, 2001.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2024 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
