İslâm Borçlar Hukukunda Teaddînin Tespitinde Örfün Etkisi
DOI:
https://doi.org/10.30523/Anahtar Kelimeler:
İslam Hukuku- Sorumluluk Hukuku- Haksız Fiiller- Teaddî- ÖrfÖz
Borçlar hukukunda borcun kaynaklarından biri haksız fiillerdir. Bu konu, borçlar hukukunun bir alt disiplini olan sorumluluk hukuku kapsamında ele alınır. Haksız fiil sebebiyle sorumluluğun oluşabilmesi için birtakım unsurların varlığı gereklidir. Klasik fıkıh eserleri modern hukuk sistematiğinde tedvin edilmediğinden bu unsurların İslam hukuk telakkisindeki karşılığını tespit etmek, tikel örneklerin detaylı incelenmesiyle mümkün olmaktadır. Örneklerin farklı yorumlanmaya müsait olması sebebiyle bazı noktalarda fikir ayrılıkları ortaya çıkmıştır. İslam sorumluluk hukukunda sorumluluğun unsurlarından biri kabul edilen teaddî kavramı ve kavramın muhtevası, üzerinde ihtilaf edilen konulardan biridir. Teaddî kavramı, neticede İslam hukukunun sorumluluk anlayışını, bu konuda benimsediği felsefeyi tam olarak anlamamıza yardımcı olacak derecede önemlidir. Günümüz çalışmalarında kavram üzerinde fikir ayrılığının bulunma sebebi, konuyla alakalı klasik literatürdeki örneklerin farklı yorumlanmasıdır. Bu örnekler genel olarak incelendiğinde, azımsanmayacak derecede örnek içerisinde örfün de sorumluluğa etki ettiği görülmüştür. Çalışmada teaddî kavramı ve kavramın günümüz çalışmalarında ele alınışı üzerinde durulacak, akabinde teaddî unsurunun tespitinde sıkça başvurulan örf terimi ele alınarak iki kavram arasındaki ilişkiden hareketle teaddînin anlam çerçevesi tespit edilmeye çalışılacaktır.
Referanslar
Akıntürk, Turgut - Ateş, Derya. Borçlar Hukuku Genel Hükümler Özel Borç İlişkileri. İstanbul: Beta Yayıncılık, 28. Basım, 2019.
Ali Haydar Efendi, Hoca Emin Efendizâde. Dürerü’l-Hükkâm Şerhu Mecelleti’l-Ahkâm. 4 Cilt. İstanbul: Matbaatü Ebü’z-Ziya, 1330.
Âtıf Bey, Mehmed. Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye Şerhi: Kitâbü’l-Gasb ve’l-İtlâf. İstanbul: Matbaatü’l-Hayriyye, 2. Basım, 1332.
Aydın, Mehmet Âkif. İslâm ve Osmanlı Hukuku Araştırmaları. İstanbul: İz Yayıncılık, 1996.
Aydın, Mehmet Âkif. “Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 28/231-235. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
el-Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedrüddîn. el-Binâye fî şerḥi’l-Hidâye. 13 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
el-Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd b. Ahmed. el-ʿİnâye (el-Hidâye ile birlikte). 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
el-Bağdâdî, Ebû Muhammed Gıyâsüddîn Gānim b. Muhammed. Mecmaʿu’ḍ-ḍamânât fî meẕhebi’l-İmâmi’l-Aʿẓam Ebî Ḥanîfe en-Nuʿmân. thk. Muhammed Ahmed Sirâc - Ali Cuma Muhammed. 2 Cilt. Kahire: Dârü’s-Selâm, 1999.
Bardakoğlu, Ali. “Mukayeseli Hukukta Hayvanın Verdiği Zararın Hukukî Sorumluluğu”. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6 (1989), 43-60.
el-Buhârî, Burhânüddîn Mahmûd b. Ahmed b. Abdilazîz. el-Muḥîṭü’l-Burhânî. thk. Abdülkerim Sami el-Cündî. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
el-Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Şerḥu Muḫtaṣari’ṭ-Ṭaḥâvî. thk. İsmetullah Muhammed. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2010.
el-Cuveynî, Ebü’l-Meʿâlî ʿAbdulmelik b. ʿAbdullâh. Nihâyetu’l-maṭlab fî dirâyeti’l-meẕheb. thk. Abdulazîm Mahmûd ed-Dîb. b.y.: y.y., 1428/2007.
Dönmez, İbrahim Kâfi. Fıkıh Usulü İncelemeleri. İstanbul: İSAM Yayınları, 2014.
Dönmez, İbrahim Kâfi. “Örf”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 34/87-93. İstanbul: TDV Yay., 2007.
Erdoğan, Mehmet. “Hinduvânî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 18/118. İstanbul: TDV Yay., 1998.
Eren, Fikret. Borçlar Hukuku Genel Hükümler. İstanbul: Beta Yayıncılık, 2006.
Gayretli, Mehmet. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Kanunlaştırma Çalışmaları. İstanbul: Nizamiye Akademi, 2015.
Gökmen, Emrah. İslâm Hukukunda ve Türk Hukukunda Adam Çalıştıranın Sorumluluğu. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2022.
el-Haddâd, Ebû Bekir. el-Cevheretü’n-neyyire. 2 Cilt. Kahire: Matbaatü’l-Hayriyye, 1904.
Hallaq, Wael B. “Bir Osmanlı Reform Öncüsü: Örf ve Hukukî Değişim Üzerine İbn Âbidîn”. çev. Ömer Faruk Ocakoğlu. Usul İslâm Araştırmaları 3 (2005), 159-189.
Hamevî, Ahmed b. Muhammed. Ġamzü ʿuyûni’l-beṣâʾir ʿalâ meḥâsini’l-Eşbâh ve’n-neẓâʾir. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1985.
İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdilazîz el-Hüseynî. el-ʿUḳūdü’d-dürriyye fî tenḳīḥi’l-Fetâva’l-Ḥâmidiyye. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Marife, ts.
İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdilazîz el-Hüseynî. “Neşrü’l-’arf fî binâi b’adi’l-aḥkâm ’ale’l-’örf”. Mecmûatu Resâili İbn Âbidîn. ed. Muhammed el-Azâzî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2014.
İbn Kudâme el-Makdisî, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullah b. Muhammed b. Kudâme el-Cemmâʿîlî. el-Muğnî. thk. Abdullah b. Abdulmuḥsin et-Türkî - Abdulfettâh Muhammed el-Ḥulv. 15 Cilt. Riyad: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 1997.
İbn Nüceym, Zeynüddin. el-Eşbâh ve’n-neẓâʾir. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
İbn Rüşd el-Cedd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Rüşd el-Kurtubî. el-Beyân ve’t-taḥṣîl ve’ş-şerḥ ve’t-tevcîh ve’t-tʿalîl li’mesâili’l-müsteḫrace. thk. Muhammed Ḥaccî vd. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1988.
Kırkağacî, Süleyman b. Abdillah. Şerhü’l-ḫâtime fî’l-kavâ’idi’l-fıḳhiyye. thk. Muhammed İmâd en-Nablusî. İstanbul: Yasin Yayınevi, 2014.
Köse, Saffet. İslâm Hukukunda Hakkın Kötüye Kullanılması. İstanbul: İFAV Yay., 2. Basım, 2018.
el-Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr Muhammed b. Ahmed. et-Tecrîd. thk. Muhammed Ahmed Sirâc - Ali Cuma Muhammed. 12 Cilt. Kahire: Dârü’s-Selâm, 2. Basım, 2006.
Mâlik b. Enes. el-Müdevvene. 4 Cilt. Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1994.
el-Mergînânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ebûbekr el-Ferğânî. el-Hidâye fî Şerḥi Bidâyeti’l-Mübtedî. thk. Tallâl Yûsuf. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
el-Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn Abdullāh b. Mahmûd b. Mevdûd. el-İḫtiyâr li-taʿlîli’l-Muḫtâr. 5 Cilt. Kahire: Matbaatü’l-Halebî, 1937.
Molla Hüsrev, Mehmed b. Ferâmuz. Dürerü’l-ḥükkâm fî şerḥi Ġureri’l-aḥkâm. 2 Cilt. Dâr-u İhyâi’l-Kütübi’l-Arabî, ts.
Narter, Sami. Kusursuz Sorumluluk Haksız Fiil Sorumluluğu ve Tazminat Hukuku. Ankara: Adalet Yayınevi, 2. Basım, 2016.
en-Nesefî, Ebü’l-Berekât. el-Müstaṣfâ fî Şerḥi’n-nâfiʿ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Turhan Valide Sultan, 00156, 1a-294a.
Özsoy, İsmail. “Faiz”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 12/110-126. İstanbul: TDV Yay., 1995.
es-Serahsî, Ebû Bekr Muhammed b. Ebî Sehl. el-Mebsûṭ. 30 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Marʿife, 1993.
Sirâc, Muhammed Ahmed. Ḍamânü’l-’udvân fi’l-Fıḳhi’l-İslâmî. Beyrut: el-Müessesetü’l-Camiiyye, 1993.
eş-Şâfiî, Ebû ʿAbdillâh Muhammed b. İdrîs. el-Umm. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1990.
Şemseddîn er-Remlî, Muhammed b. Ebi’l-ʿAbbâs Ahmed b. Ḥamza. Nihâyetu’l-Muḥtâc ʾilâ Şerḥi’l-Minhâc. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1404/1984.
eş-Şeybânî, Muhammed b. Hasan. el-Aṣl. thk. Mehmet Boynukalın. 12 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2012.
Şeyh Bedreddin. “Tazmin Sorumluluğu Gerektiren Durumlar”. çev. Kemal Yıldız. Yargılama Usulüne Dair = Camiu’l-Fusuleyn. ed. Hacı Yunus Apaydın. 796-942. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., 2012.
Ünal, Mustafa. İslâm Hukukunda Haksız Fiil Sorumluluğu. Ankara: Adalet Yay., 2019.
Ünal, Mustafa. “Mecelle’nin 92. Maddesinin Kusursuz Sorumluluk Bakımından İncelenmesi”. Adalet Dergisi 62-63 (2019), 357-381.
Yelek, Kamil. Gasp ve İtlaf Bağlamında Hanefi Sorumluluk Hukuku. İstanbul: Timaş Akademi Yayınları, 2021.
Yerlikaya, Ünal. “Hanefî Borçlar Hukuku Literatüründe Teaddî Kavramının Anlam Çerçevesi: Teaddî-Hukuka Aykırılık-Kusur İlișkisi Bağlamında Bir İnceleme”. Diyanet İlmi Dergi 53/3 (2017), 25-51.
Yıldız, Kemal. Câmiu’l-Fusûleyn’in Kaynakları ve Hanefî Mezhebi Uygulamasında Tazmînât. İstanbul: Hâcegân Akademi Kitaplığı, 2013.
Yıldız, Kemal. “Hukuka Aykırılık Kavramının Fıkıh İlmi Açısından Değerlendirilmesi”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 13 (2009), 305-312.
Yıldız, Kemal. İslâm Sorumluluk Hukuku Akit Dışı Sorumluluk. İstanbul: İFAV Yay., 2013.
Yıldız, Kemal. “Mübâşeret”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 31/429-430. İstanbul: TDV Yay., 2006.
Yıldız, Kemal. “Sorumluluk”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 37/380-382. İstanbul: TDV Yay., 2009.
Yıldız, Kemal - Kızılay, Muhammed Emin. “Tazminat Hukuku Açısından Fıkıh İlminde Sorumluluk Anlayışının Gelişimi, Hanefi Mezhebinde İki Örneğin İncelenmesi”. İhya Uluslararası İslâm Araştırmaları Dergisi 7/1 (2021), 91-111.
Zeylaî, Osman b. Ali. Tebyînü’l-ḥaḳāʾiḳ (Şelebî’nin Hâşiyesiyle Birlikte). 6 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kitâbi’l-İslâmî, 1896.
Zuhaylî, Vehbe. Naẓariyyetü’ḍ-ḍamân. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 10. Basım, 2018.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2023 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
