Şeyhülislâm ‘Alâeddin el-‘Arabî’nin ‘Asr Sûresi Tefsiri ve Metodu
DOI:
https://doi.org/10.30523/Anahtar Kelimeler:
Tefsir- Sûretü’l-Asr- Dirâyet- Molla Ἁrab- ŞeyhülislâmÖz
Osmanlı Devleti’nde ilim ve âlimler yüksek bir mevkiye sahipti. Bu sebeple Fatih Sultan Mehmet Ḫan (ö. 886/1481) İstanbul’u fethettiğinde Sahn-ı Semân medresesini inşa etmiştir. Burada meşhur birçok müderris ders vermiştir. Bu müderrislerden biri de tefsir, fıkıh ve kelâma dair telif, şerh vb. birçok ilmî eser kaleme almış, özellikle tefsir ilminde engin bir birikime sahip Molla Alâeddin el-Arabî’dir (ö. 901/1496). Kendisinin kütüphanelerde yazma eserler arasında bekleyen birçok şerh ve haşiye türündeki eserlerine ilaveten “Asr Sûresi”ne dair müstakil bir sûre tefsiri vardır. Arabî’nin ilimle dolu hayatı, Sultan II. Bâyezid’in (ö. 918/1512) kendisine Şeyḫülislâm ve Müftilenâm payelerini vermesinden üç sene sonra miladî 1496 senesinde son bulmuştur. Bu incelememizde, bu çok yönlü âlimin, genel olarak ilmî mirasına ışık tutulmuştur. Özel olarak ise luğavî, işârî ve va‘zî tefsir metotlarını birlikte kullandığı “Ἁsr Sûresi Tefsiri” adlı eserinde takip ettiği metodu ortaya konulmuştur. Bu çalışmada özellikle tefsirlerinde Arapça ve Kelâm konularına ağırlık veren Zemahşerî (ö. 538/1144), Beyzâvî (ö. 685/1286), Râzî (ö. 606/1210), Ebüssuûd Efendi (ö. 982/1574) gibi müfessirlerle Alâeddin el-Arabî arasında mukayeseye yer verilmiştir.
Referanslar
Baltacı, Cahit. Osmanlı Medreseleri. İstanbul: İFAV Yayınları, 2. Basım, 2005.
Beyzâvi, Nâsırüddîn el-Beyzâvi, Envârü’t-Tenzîl. thk. Muhammed el-Maraşlî. Beyrut: Dâru İhyâi’l-Kitâb el-Arabî, 1418.
Bozkurt, Nebi- Küçükaşcı, Mustafa Sabri. “Mekke”. TDV İslâm Ansiklopedisi 28/572-575. İstanbul: TDV Yay., 2002.
Çelebi, Kâtib. Süllemü’l-vusûl ilâ tabakâti’l-fuhûl. thk. Mahmut el-Arnaût. İstanbul: IRCICA, 2010.
Edirneli, Mecdî Efendi. Tercüme-i Şekâik. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1989.
Efendi, Hoca Sadeddîn. Tacu’t-Tevârih. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1979.
el-Gazzî, Kamil b. Hüseyin b. Muḥammed el-Ḥalebî. Nehru’z-Zeheb fî Târîhi Haleb. Halep: Dârü’l-Kalem, 1419.
el-Gazzî Necmuddin Muḥammed b. Muḥammed. el-Kevâkibu’s-sâire bia’yâni’l-mie el-âşire. thk. Ḫalil Mansûr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
et-Taftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Ömer. Şerḥu’t-Telvîḥ, Beyrut: Dârü’l-Kütüb’İlmiyye, ts.
et-Taftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Ömer. Şerhu’t-Telvîh ale’t-Tavzîh. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
Eyice, Semavi. “Eyüp Sultan’da İlk Şeyhülislâm Türbesi”. Tarihi, Kültür ve Sanatıyla Eyüpsultan Sempozyumu VIII. İstanbul: Eyüp Belediyesi Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 2004.
Hanbel. Ebû Abdullah Ahmed. el-Müsned. thk. Ahmed Şâkir. Kâhire: Dârü’l-Hadîs, 2001.
Hurşid, İbrahim Zeki. Dârü’l-Maârifi’l-İslâmiyye. Şarika: Şarika Merkezi Yayınları, 1998.
İBB, A. Süheyl Ünver’in İstanbulu. İstanbul: İBB Kültür İşleri, 1996.
İbnü’l-İmâd, Şihâbuddîn el-Ḥanbelî. Şezerâtü’z-zeheb fî ahbâri men zehebe. thk. Mahmut el-Arnaût. Dimaşk: İbn Kesir Yayınları, 1993.
İpşirli, Mehmet. “Alâeddin Arabî Efendi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
Kurban, Nur Ahmet. Mekke Ekolünün Oluşumu ve Kur’ân Tefsirindeki Yeri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2008.
Molla el-Ἁrabî, Ἁli Ἁlâeddin. Haşiye ala’l-mukaddimatı’l-Erba mine’t-Telviḥ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, 2: 1305.
Molla el-Ἁrabî, Ἁli Ἁlâeddin. Haşiyetü’t-Telvih Ala’l-mukaddimatı’l-Erbaa. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Carullah, 1: 460.
Molla el-Ἁrabî, Ἁli Ἁlâeddin. Risâle fî cevazi’l-isticar ve ademihi ale’t-taat. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yeni cami, 6: 1181.
Molla el-Ἁrabî, Ἁli Ἁlâeddin. Şerḥ-î Mu‘amma-i Esma-i Ḥüsna. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yeni cami, 6: 1181.
Molla el-Ἁrabî, Ἁli Ἁlâeddin. Tefsîru sûreti’l-Ἁsr. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Esadefendi, 01371.
Müstakimzade, Süleyman Sadeddin. Devhatü’l-Meşâyıh. İstanbul: Çağrı Yay., 1978.
Pardof, Julia. Beauties of the Bosphorus. London: Published fort he proprietors, 1838.
Paşazâde, Âşık. Osman oğullarının Tarihi. çev. Kemal Yavuz - M. A. Yekta Saraç, İstanbul: K. Kitaplığı, 2003.
İlmiyye Salnamesi. İstanbul: Matbaa-i Amire Dârü’l-Hilafeti’l-Aliyye, 1334-1913.
Râzî, Fahrüddîn er-Râzî. Mefâtîhu’l-Gayb. Beyrut: Dâru İhyâu’t-Türâs el-Arâbî, 1420.
Sezgin, Fuat. Târîhü’t-Turâsi’l-Arabî. çev. Mahmud Hicâzî vd. Riyad: Muhammed b. Suud Üniversitesi, 1991.
Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-Beyân an Tefsîr Âyi’l-kur’ân. thk. Abdullah et-Turkî. Kâhire: Merkezü’l-Bühûs ve’Dirâsâti’l-Arabîyyeti ve’l-İslâmiyyeti, 2001.
Taşköprülüzâde, eş-Şekâiku’n-Nu’mâniyye fî ulemâi’d-devleti’l-Osmâniyye. haz. Aḥmet Suphî. İstanbul: İstanbul Ü. Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1985.
Taşköprülüzâde, eş-Şekâiku’n-Nu’mâniyye fî ulemâi’d-devleti’l-Osmâniyye. Beyrut: Dârü’l-Kitâb’l- Ἁrabî, 1975.
Yaşar, Mehmet. “İbn Abbas’ın Tefsir Kaynakları ve Tefsir Metodunun İncelikleri Üzerine”. Tasavvur/Tekirdağ İlahiyat Dergisi 8/2 (Aralık 2022), 1503, 1515.
https://dergipark.org.tr/tr/pub/tasavvur/issue/74486/1180925
Zehebî, Ammed Hüseyin. et-Tefsîr ve'l-müfessirûn. Kâhire: Mektebetü Vehbe, 2000.
Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Cârullah Mahmûd b. Ömer. el-keşşâf ‘an hakā’ikı ğavâmidı’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekāvîl fî vucûhi’t-te’vîl. Beyrut: Dârü’l-Kitâb el-Arabî, 1407.
Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Cârullah Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf. çev. Adil Bebek. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2023 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
