Antik Mısır’da Tanrı ve Ölüm Tasavvurları
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1312472%20Anahtar Kelimeler:
Dinler Tarihi- Antik Mısır- Antik Mısır Tanrıları- Ölüm Tasavvuru- Mısır DiniÖz
Günümüzde mensubu bulunsun ya da bulunmasın, yeryüzünde yaşamış olan her din kendine inananlar tarafından doğaüstü ve emsalsiz olarak algılanmıştır. Dinler, içlerinde kendilerinden bazen korkulan bazense kendilerinin merhametine mazhar olabilmek adına çeşitli ritüellerle yaklaşılan mabut ya da mabutlar içerebilmiştir. Antik Mısırlılar, günümüzde mensubu bulunmamasına rağmen ortaya koydukları tanrı ve ölüm inancıyla nevi şahsına münhasır diyebileceğimiz, tamamen Mısırlılara mahsus bir dini sistem vücuda getirmiştir. Bu dinin merkez noktasını oluşturan tanrılar ve öte dünya tasvirleri ise gerek hiyeroglif metinlerinde gerekse mezar süslemelerinde kendilerine oldukça önemli bir zemin bulmuştur. Çalışmamızda tarihî süreç içerisinde değişen Mısır’da, öz nitelikleriyle değişmeyen iki unsur olan tanrı ve ölüm inancına Mısırlıların ne şekilde baktığı ele alınmıştır. Tanrı inancını oluşturan temel faktörler, bu inancın bir panteona dönüşme süreci, ölümün Mısırlı bireyde neler çağrıştırdığı ve bunun sonucunda ortaya çıkan öte dünya telakkileri irdelenmiştir. Sonuç olarak Mısır dininin diğer pek çok dine kıyasla tanrı ve ölüm kavramlarını neden daha fazla ön plana çıkardığı ele alınmış ve bu iki kavramın Mısırlıların dünyayı algılayış biçimine, dine ve ölüm sonrasına bakışına etkisinin nasıl olduğu tartışılmıştır.
Referanslar
Assmann, Jan - Lorton (transl.), David. Death and Salvation in Ancient Egypt. London: Cornell University Press, Abridged and Updated., 2005.
Atilgan, Mehmet. “Antik Çağın En Önemli Yazı Malzemesi: Papirüs”. Information World / Bilgi Dunyasi 7/2 (Ekim 2006), 293-312. https://doi.org/10.15612/bd.2006.378
Babila, Muhsin Haji Azeez. “Eski Mısır’da Kadın”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 13/1 (2016), 129-144. https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=uvt&AN=209299&lang=tr&site=ehost-live
Baker, Leslie Scott, Jr. Archaeological Backgrounds of the Sanctuary: A Search for Egyptian Cultural Influence in the Construction of the Hebrew Tent-Sanctuary. ProQuest Dissertations and Theses. Ann Arbor: Andrews University, Ph.D., 2019. ProQuest Dissertations & Theses Global (2306501402). https://www.proquest.com/dissertations-theses/archaeological-backgrounds-sanctuary-search/docview/2306501402/se-2?accountid=159111
Bandy, Alissa Michelle. Death on the Horizon: Osteoethnography of the People of Akhetaten - ProQuest Dissertations & Theses Global - ProQuest. University of Arkansas, Ph.D., 2019. ProQuest Dissertations & Theses Global. https://www.proquest.com/pqdtglobal/docview/2317592673/3246224FF36E45CBPQ/19?accountid=159111
Brewer, Douglas J. Mısır ve Mısırlılar. Arkadaş Yayınevi, 2011.
Budge, E. A. Wallis. Legends of the Egyptian Gods. New York: Dover Publications, 1994.
Budge, E A Wallis (Ernest Alfred Wallis). The Gods of the Egyptians, or, Studies in Egyptian Mythology. London: Methuen&Co, 1904.
Budge, Ernest Alfred Wallis. Mısır’da Ölüm Sonrası Fikri. B.y.: Dönüşüm Basım Yayım, 2001.
Bunson, Margaret R. Encyclopedia of Ancient Egypt. Facts On File, 2002.
Černý, Jaroslav. Ancient Egyptian Religion. Hutchinson’s University Library, 1957.
Champdor, Albert. Mısır’ın Ölüler Kitabı: British Museum’daki Ani, Hunefer, Anhai Papirüslerine Göre. Ruh ve Madde Yayınları (RM), 2006.
Curry, Andrew. “Egypt’s Eternal City”. Archaeology 72/2 (03 Nisan 2019), 26-33. https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=asn&AN=134419205&lang=tr&site=ehost-live
Çifçi, Meryem Karagülle. Antik Mısır’da Tanrılar, Öte Dünya ve Din. İstanbul: Banliyö Kitap, 2023.
David, Ann Rosalie. Handbook to Life in Ancient Egypt. Oxford University Press, 1999.
Decker, W. “Some Aspects of Sport in Ritual and Religion in Ancient Egypt”. Arys-Antiguedad Religiones Y Sociedades 15 (2017), 11-20. https://doi.org/10.20318/ARYS.2017.3839
Desplancques, Sophie. Antik Mısır. Dost Kitabevi, 2016.
Döner, Ertuğrul - Menteş, Savaş. “Gelenek Aktarımı: Atalar Dini (Mısır Kültürü, Hz. Musa ve İsrailoğulları Örneği)”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (2022), 173-200. https://doi.org/10.30627/cuilah.1158936
Eliade, Mircea. Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi - Cilt 1 - Taş Devrinden Eleusis Mysteria’larına. Istanbul: Kabalcı Yayınevi, 2003.
Finnestad, Rb. “On Transposing Soul and Body into a Monistic Conception of Being, an Example from Ancient-Egypt”. Religion 16/4 (Ekim 1986), 359-373. https://doi.org/10.1016/0048-721X(86)90020-5
Galpaz-Feller, P. “Silver and Gold, Exodus-III,22 (Examining the Motif of Gift Acceptance as a Theological Literary Expression of a Common Custom in Ancient Egypt)”. Revue Biblique 109/2 (Nisan 2002), 197-209.
Günaltay, M. Şemseddin. Dinler Tarihi Yeryüzündeki Ilkel Dinler. İstanbul: Kesit Yayınları, 2006.
Gündüz, Altay. Mezopotamya ve Eski Mısır Bilim, Teknoloji, Toplumsal Yapı ve Kültür. Istanbul: Büke Yayınları, 2003.
Halman, Talat Sait. Eski Mısır’dan Şiirler - Güneş-Tanrı İle Sevgi Ozanı. Yapı Kredi Yayınları, 2. Basım, 1995. http://gen.lib.rus.ec/book/index.php?md5=45F498A1AAFD6B51C7B2EC7A185AE103
Hayen, Todd. Ancient Egyptian Sacred Science and the Loss of Soul in Modern Materialism. ProQuest Dissertations and Theses. United States -- California: Pacifica Graduate Institute, Ph.D., 2014. https://www.proquest.com/publiccontent/docview/1625429792/abstract/5B4B27F817124F32PQ/10
Hornung, Erik vd. (ed.). Ancient Egyptian Chronology. Leiden ; Boston: Brill, 2006.
Hornung, Erik. Conceptions of God in Ancient Egypt: The One and the Many. Cornell University Press, 1982.
Hornung, Erik. Mısırbilime Giriş. Kabalcı Yayınevi, 2004.
Ikram, Salima. Death and Burial in Ancient Egypt. Cairo, Egypt: The American University in Cairo Press, 2015, ts.
İnan, Afet. Eski Mısır Tarih ve Medeniyeti. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1992.
Kurhan, Mürüvvet. “Asırlar Boyu Tanrı Rê”. Belleten 58/221 (1994), 001-028.
Kurhan, Mürüvvet. “Eski İmparatorluk Devrinde Tanrı Rê”. Belleten 57/218 (1993), 001-026. https://belleten.gov.tr/tam-metin/2237/tur
Kurhan, Mürüvvet. “Eski Mısır Dini”. Başlangıçtan Günümüze Dinler Tarihi. ed. Sarıkçıoğlu Ekrem. Fakülte Kitabevi Yayınları. Isparta: Fakülte Kitabevi, 2002.
Kurhan, Mürüvvet. “Eski Mısır Kraliyet Tanrısı Ptah”. Belleten [TTK Belleten] [Türk Tarih Kurumu Belleten] LVIII/222 (1994), 265-278. http://ktp2.isam.org.tr/detayilhmklzt.php?navdil=tr&midno=139552500&tarama=eski+m%C4%B1s%C4%B1r
Kurhan, Mürüvvet. “Eski Mısır Orta İmparatorluk Devrinde Siyasî ve Dinî Durum”. Belleten [TTK Belleten] [Türk Tarih Kurumu Belleten] LVII/220 (1993), 699-729. http://ktp2.isam.org.tr/detayilhmklzt.php?navdil=tr&midno=139554375&tarama=eski+m%C4%B1s%C4%B1r
Kurhan, Mürüvvet. “İmparatorluk Tanrısı Amon”. Belleten [TTK Belleten] [Türk Tarih Kurumu Belleten] LIX/226 (1995), 499-582. http://ktp2.isam.org.tr/detayilhmklzt.php?navdil=tr&midno=139603125&tarama=imparatorluk%20tanr%C4%B1s%C4%B1%20amon
Leonard William King - Henry Reginald Holland. “Yeni Keşifler Işığında Mısır, Kalde, Suriye, Babil ve Asur Tarihi”, 409.
Meral, Yasin. “Hz. Lokman’ın Öğütleri ve Antik Mısır’ın Sebayt Metinleri”. Milel ve Nihal (Dergi) XV/1 (2018), 7-32. http://ktp2.isam.org.tr/detayilhmklzt.php?navdil=tr&midno=111780000&tarama=antik+m%C4%B1s%C4%B1r
Meral, Yasin. Samiri’nin Buzağısı. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2021.
Meyer-Dietrich, Erika. “When Natural Phenomena Enter the Symbolic Sphere: An Ecological Perspective on Ritual Texts within the Egyptian Funerary Cult”. Numen 51/1 (2004), 1-19. http://www.jstor.org/stable/3270536
Moret, A. The Nile and Egyptian Civilization. Routledge, 2013.
Moss, Kelly A. The Development and Diffusion of the Cult of Isis in the Hellenistic Period. ProQuest Dissertations and Theses. United States -- Arizona: The University of Arizona, M.A., 2017. https://www.proquest.com/publiccontent/docview/1909315562/abstract/5B4B27F817124F32PQ/4
Oestigaard, T. Sources of Religion, 2018.
Olgun, Hakan. “Hz. Musa’nın Yüzleştiği Statüko: Kadim Mısır’ın Ma’at Doktrini”. Milel ve Nihal 15/2 (28 Aralık 2018), 149-169. https://doi.org/10.17131/milel.505037
Olgun, Hakan. Hz. Musanin Muhalefeti: Horusu Öldürmek. MilelNihal, 2021.
Özer, Yusuf Ziya. Mısır tarihi. Verlag nicht ermittelbar, 1987.
Pinch, Geraldine. Handbook of Egyptian Mythology. California: ABC-CLIO, 2002.
Redman, Tiffany Ann. Mut and Her Inner Circle: A Study of the Interconnectedness of the New Kingdom Goddesses at Thebes. ProQuest Dissertations and Theses. Ann Arbor: The University of Memphis, Ph.D., 2021. ProQuest Dissertations & Theses Global (2604875372). https://www.proquest.com/dissertations-theses/mut-her-inner-circle-study-interconnectedness-new/docview/2604875372/se-2
Remler, Pat. Egyptian Mythology A to Z, 3rd Edition, 2010. http://gen.lib.rus.ec/book/index.php?md5=169f3ff0d10cf70ea6643ffd390b54fc
Rodbard, Simon. “The Heart Scarab of the Ancient Egyptians”. American Heart Journal 45/6 (01 Haziran 1953), 918-924. https://doi.org/10.1016/0002-8703(53)90140-9
Rossi, Corinna. “On Measuring Ancient Egyptian Architecture”. The Journal of Egyptian Archaeology 106/1-2 (01 Haziran 2020), 229-238. https://doi.org/10.1177/0307513320975782
Sabbahy, Lisa K. All Things Ancient Egypt. An Encyclopedia of the Ancient Egyptian World. California: Greenwood, 2019.
Scalf, F. “From the Beginning to the End: How to Generate and Transmit Funerary Texts in Ancient Egypt”. Journal of Ancient Near Eastern Religions 15/2 (2016), 202-223. https://doi.org/10.1163/15692124-12341274
Schimmel, Annamarie. Dinler Tarihine Giriş. İstanbul: Kırkambar Yayınları, 1999.
Shaw, Ian - Bloxam, Elizabeth. The Oxford Handbook of Egyptology. New York: Oxford University Press, 2021.
Shaw, Ian - Nicholson, Paul T. The British Museum Dictionary of Ancient Egypt. London: British Museum Press, 2008.
Tiele, Cornelis Petrus. Comparative History of the Egyptian and Mesopotamian Religions. Trubner, 2007.
Ünver, A. Süheyl. “Eski Mısır’da, İslam Dünyasında ve Bizde Tahnit Maddeleri Hakkında”. 60. Doğum Yılı Münasebetiyle Fuad Köprülü Armağanı, 581-587. http://ktp2.isam.org.tr/detayilhmklzt.php?navdil=tr&midno=138101250&tarama=eski+m%C4%B1s%C4%B1r
Valbelle, Dominigue. Eski Mısır’da Yaşam. çev. Cem Muhtaroğlu. İstanbul: İletişim Yayıncılık, 1992.
Vercoutter, Jean. Eski Mısır. Iletisim Yayinlari, 2020.
Wiedemann, Alfred. Religion of the Ancient Egyptians. Courier Corporation, 2012.
Wilkinson, Richard H. The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt. New York: Thames & Hudson, First edition, 2003.
Wilkinson, Toby. The Rise and Fall of Ancient Egypt. London: Bloomsbury Publishing, 2010.
Wilkinson, Toby A. H. Eski Mısır: MÖ 3000’den Kleopatra’ya Bir Uygarlığın Tarihi. Say Yayınları, 2013.
“Egyptian Religion”. Columbia Electronic Encyclopedia, 6th Edition, 1-3. https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=asn&AN=134512834&lang=tr&site=ehost-live
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2023 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
