İbn Rüşd’de İrade Teorisi ve İrade-Siyaset İlişkisi
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1312434Anahtar Kelimeler:
İslâm Felsefesi- Siyaset Felsefesi- İbn Rüşd- İrade Teorisi- SiyasetÖz
İbn Rüşd’ün irade kavramına yüklediği anlam teolojisini, ontolojisini, epistemolojisini, ahlâk felsefesini ve üzerinde duracağımız siyaset felsefesini etkilemiştir. İradenin kaynağının ne olduğu ya da özgürlükle olan ilişkisinin ne olduğu sorusundan sonra belki de onun en önemli boyutu pratik/eylem ile doğrudan ilişkili olmasıdır. Pratik boyut bireysel planda ve toplumsal planda karşımıza çıkmaktadır. Bireysel planda daha ziyade ahlâk temelinde tartışılan iradenin toplumsal boyutta ilişkili olduğu en önemli konu ise siyasettir. Gerek İslâm dünyasında gerek Batı’da filozofların siyaset ile ilgili felsefî yapıtlar ortaya koymaları felsefenin toplumdan kopuk bir alan olmadığını gösteren önemli bir işarettir. Aslında siyaset, değer alanının temel sorusu olan “Nasıl mutlu olabilirim?” sorusunun “Nasıl mutlu olabiliriz?” şeklinde toplumsal düzeyde sorulduğu ve cevabının arandığı bir alandır. Makalede İbn Rüşd’ün irade anlayışı, irade ile siyaset arasında kurduğu ilişki ve siyaset felsefesindeki temel görüşleri Siyasete Dair Temel Bilgiler isimli tercüme şerhi merkeze alınarak ortaya konulacaktır. İbn Rüşd genel metodolojisinin siyaset felsefesinde de uygulamıştır. Bu metodoloji de göze çarpan ilk şey hakikat olduğu iddia edilen bilginin ne tür bir bilgi olduğunun sorgulanmasıdır. Bu bilgi ‘burhanî’ (kesin kanıta dayalı) bilgi olmalıdır. Yine onun metodolojisinde öne çıkan diğer bir önemli unsur nedenselliktir. Gerek pozitif bilimlerde gerekse sosyal bilimlerde neden-sonuç ilişkisini gözeten İbn Rüşd, bu anlamda rasyonellik ve bilimsellik ilkesini sürekli göz önünde tutmuş ve siyaset felsefesini de bu temel ilkeler çerçevesinde oluşturmuştur. İbn Rüşd, metafizik temelli bir siyaset felsefesi benimsememiştir. Siyaset ona göre dünya ile ilgili olan ve insanların bu dünyada mutlu yaşayabilmelerini tayin ve temin eden bir bilimdir. Bu yüzden siyaset akıl ve irade temelinde oluşturulmalıdır.
Referanslar
Akgün, Tuncay. Gazali ve İbn Rüşd’e Göre Yaratma. Ankara: Akçağ Yayınları, 2013.
Aristoteles. Nikomakhos’a Etik. İstanbul: Say Yayınları, 2020.
Arkan, Atilla. İbn Rüşd Psikolojisi Fizikten Metafiziğe İbn Rüşd’ün İnsan Tasavvuru. İstanbul: İz Yayınları, 2006.
Arkan, Atilla. “Kindî ve İbn Rüşd’de İnsan Tasavvuru”. İslâm Araştırmaları Dergisi 12 (2004), 27-54.
Akşit, Mirpenç. “İbn Rüşd’de Siyaset ve Ahlâk İlişkisi”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 16 (2018), 47-65.
Averroes. “Averroes’ Commentary On Plato’s Republic”. çev. E.I. J. Rosenthal. Averroes’ Commentary On Plato’s Republic. ed. E.I. J. Rosenthal. Cambridge: Cambridge University Press, 1969.
Belo, Catarina. Chance and Determinism in Avicenna and Averroes. Boston: Brill, 2007.
Câbirî, Muhammed Âbid. Nahnu ve’t-Turâs: Kırâât Muâsıra fî Turâsina’l-Felsefî. Mağrip: el-Merkezü’s-Sekafiyyi’l-Arabi, 1986.
Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayınları, 1999.
Çaylak, Adem-Şahbaz, Yunus. “Eleştirel Aklın Kadim Bilgesi: İbn Rüşd ve Siyaset Felsefesi”. Muhafazakâr Düşünce 11/44 (2015), 85-97.
Çilingir, Lokman. “İbn Rüşd: Bilimsel (Burhani ) Siyaset”. İslâm’ın Klasik Çağında Bir Felsefi Sorun Olarak Siyaset. ed. Mehmet Vural. Ankara: Elis Yayınları, 2016.
Çilingir, Lokman. “İbni Rüşd’de Din-Felsefe İlişkisi Bağlamında Siyaset”. Felsefe Dünyası 64 (2016), 31-60.
Durak, Nejdet. “Platon’un Devlet Felsefesinde Ahlâk”. Tabula Rasa: Felsefe-Teoloji 5/14 (2005), 235-242.
Fahri, Macid. “İdeal Devletin Bozulması: Platon, İbn Rüşd ve İbn Haldûn”. çev. Ali Kürşat Turgut. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 13/3 (2013), 227-238.
Irâkî, Muhammed Atıf. “Filozoflar Reisi: İbn Rüşd”. çev. Metin Yasa-Dursun Ali Türkmen. Diyanet İlmi Dergi 43/1 (2007), 103-118.
İbn Rüşd. Felsefe Din İlişkileri Faslu’l Makâl el Keşf an Minhâci’l-Edille. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2004.
İbn Rüşd. Tutarsızlığın Tutarsızlığı. çev. Kemal Işık-Mehmet Dağ. Samsun: On Dokuz Mayıs Üniversitesi Yayınları, 1986.
İbn Rüşd. Siyasete dair temel bilgiler. çev. Muharrem Hilmi Özev. İstanbul: Bordo Siyah Klasik Yayınlar, 2005.
İsmail Hakkı, İzmirli. “İslâm’da Felsefe Cereyanları - XII: İbni Rüşt IV”. Darülfünun İlahiyat Fakültesi Mecmuası 5/23 (1932), 20-38.
Karakaya, Mehmet Murat. “Fârâbî ve İbn Rüşd’ün Siyaset Nazariyeleri (Mukayeseli Bir Çalışma)”. ATEBE Dini Araştırmalar Dergisi 4 (2020), 31-56.
Karlığa, Bekir. “İbn Rüşd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/257-288. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1999.
Kart, Berfin. “Etik Politikayı Önceler Mi? Aristoteles’in Yanıtı Ve Günümüzde Politika”. Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi 4 (2016), 112-134.
Kempski, Jürgen V. “Siyaset Felsefesi”. çev. Doğan Özlem. Günümüzde Felsefe Disiplinleri. ed. Doğan Özlem. 445-476. İstanbul: İnkılâp Yayınevi, 1997.
Kızıldağ, Şaban-Eraslan, İsmail Hakkı. “İdeal Devlet Örgütü ve Temel Paradigmaları: Kadim Türk Medeniyeti Devlet Geleneği ve Diğer Felsefi Görüşlerin Analizi Çerçevesinde Sosyal Hukuk Devlet Modeli Yapılanmasına Yönelik Temel Yaklaşımlar”. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 6/11 (2021), 118-165.
Korkut, Şenol. “Siyaset: Felsefe, Din ve Şehir”. İslâm Felsefesi: Tarih ve Problemler. ed. M. Cüneyt Kaya. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2018.
Orwin, Alexander. “Imposing Alfarabi on Plato/Averroes’s Novel Placement of the Platonic City”. Plato’s Republic in the Islamic Context/New Perspectives on Averroes’s Commentary. ed. Douglas Kries Joshua Parens. 19-39. USA: University of Rochester Press, 2022.
Orwin, Alexander. “Introduction”. Plato’s Republic in the Islamic Context/New Perspectives on Averroes’s Commentary. ed. Douglas Kries Joshua Parens. 1-18. USA: University of Rochester Press, 2022.
Özkan, Murat Sultan. “Orta Çağ’da Batı Dünyasında Otoritenin Sorunsallığı Tarihi ve Felsefi Bir Çözümleme”. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/8 (2017), 94-134. https://doi.org/10.17050/kafkasilahiyat.334077
Platon. Devlet. çev. M. Ali Cimcoz, Sabahattin Eyuboğlu. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1999.
Sankari, Farouk A. “Platon ve Fârâbî’nin Siyaset Felsefelerinin Bazı Yönlerinin Karşılaştırılması”. çev. Ömer Özden - Osman Elmalı, Tabula Rasa, (2005), 235-242.
Sarıoğlu, Hüseyin. “İbn Rüşd”. Doğu’dan Batı’ya Düşüncenin Serüveni. ed. Eyüp Bekiryazıcı. 7/577-606. İstanbul: İnsan Yayınları, 2015.
Sarıoğlu, Hüseyin. İbn Rüşd Felsefesi. İstanbul: Klasik Yayınları, 2006.
Şahin, Hasan. “İbn Rüşd’de İnsanın Özgürlük ve Kaderi”. Gevher Nesibe Sultan Anısına Düzenlenen İbn Rüşd Kongresi Tebliğleri. Kayseri, 187-194.
Şulul, Cevher. “İbn Rüşd’ün Siyaset Felsefesi”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20/20 (2008), 57-69.
Şulul, Cevher. İbn Rüşd’ün Siyaset Felsefesi-Platon’un Devlet’i ve İbn Rüşd’ün Yorumu. İstanbul: İnsan Yayınları, 2009.
Uyanık, Mevlüt-Akyol, Aygün. “İslâm Felsefesinin Zirve Filozofu: İbn Rüşd-Faslu’l-Makâl Merkezli Bir İnceleme-”. İslâmi Araştırmalar = Journal of Islamic Research 30/1 (2019), 112-131.
Vorlander, Karl. Felsefe Tarihi. çev. Orhan Saadeddin - Mehmet İzzet. haz. Yüksel Kanar. İstanbul: İz Yayınları, 2. Basım, 2008.
Vural, Mehmet. Siyaset Felsefesi Açısından Muhafazakârlık. Ankara: Elis Yayınları, 2020.
Yücedoğru, H. Kübra - Bilgin, Vejdi. “Onbirinci Yüzyılda Siyasal Gerçeklik ve İslâm Siyaset Düşüncesine Etkisi”. Uludağ Ü İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/2 (2008), 729-746.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2023 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
