Tevhidin Ulûhiyyet, Rubûbiyyet ve İsim-Sıfat Şeklinde Tasnifinin Tarihî Süreci ve Kritiği
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1312435Anahtar Kelimeler:
Kelâm- Tevhid- Şirk- Ulûhiyyet- RubûbiyyetÖz
Kelâm ilmi kaynaklarında tevhid bahsi, Allah’ın varlığı ve birliği etrafında şekillenmektedir. Zamanla tevhidin ulûhiyyet, rubûbiyyet ve isim ve sıfat şeklinde kısımlara ayrılarak incelendiği; içerik bakımından ise klasik kaynaklardan farklılaştığı görülmektedir. Her ne kadar tevhid konusu izah edilirken ulûhiyet ve rubûbiyyet gibi kavramlar ilk dönemlerden itibaren kaynaklarda geçse de sistematik olarak söz konusu kavramları tevhidin alt başlıkları halinde ilk defa ele alan kişinin İbn Teymiyye (ö. 728/1328) olduğu ifade edilmektedir. Ondan sonra bu şekilde tasnifler yapılarak tevhidin incelenmesi özellikle Selefî anlayış tarafından devam ettirilmektedir. Tevhidin bu şekilde kısımlara ayrılarak izah edilmesi, teolojik açıdan aykırı fikirlerin doğmasına sebep olmuş ve tevhid, itikadî bir mesele olmaktan çıkıp sosyal hayatı etkilemiştir. Başka bir ifadeyle bu anlayış, tevhidin sınırlarını itikadî sahanın dışına çıkararak amelî boyutu da tevhidin içeriğine dâhil etmiştir. Böylelikle amelî yönden eksiklikler itikadî açıdan tekfir edilmeye sebep olmuştur. Öyle ki toplumda bazı insanları ve özellikle de inananları ayrıştırıcı, dışlayıcı ve ötekileştirici olumsuz tesirleri söz konusu olmuştur. Bu tür yaklaşımların dayandırıldığı teolojik zeminin ise tevhidin ulûhiyyet ve rubûbiyyet şeklinde kısımlara ayrılması olduğu görülmektedir. Oysa tevhid, Allah’ın varlığına ve birliğine imanı gerektirdiği gibi; barış, güven ve birlik temelinde tüm insanlara saygı ve merhametle davranmayı da gerektirmektedir. Bu düşünceler etrafında çalışmamızda öncelikle tevhidin ulûhiyyet, rubûbiyyet ve isim ve sıfat şeklinde tasnif edilmesinin tarihî süreci ele alınacak ve daha sonra kelâm ilmi açısından kritiği yapılmaya çalışılacaktır.
Referanslar
Abdülvehhâb, Muhammed b. Keşfü’ş-şubehât. Mekke: y.y., 1986.
Abdülvehhab, Muhammed b. Kitâbü’t-tevhid ellezî hüve hakkullâhi ale’l-aʿbîd. Riyad: y.y., 1995.
Abdülvehhâb, Muhammed b. Tevhîd 2. çev. Harun Ünal. İstanbul: Tevhid Yay., 1996.
Abdülvehhab, Süleyman b. Abdullah b. Muhammed b. Teysîru’l-Azîzi‘l-Hamîd fi Şerh-i Kitabi’t-Tevhîd. Beyrut: y.y., 1989.
Akın, Murat. “Muhammed b. Abdülvehhâb’ın Tevhid Anlayışına Eleştirel Bir Yaklaşım”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/1 (Haziran 2015), 109-134.
Akın, Murat. Tevhid Davasında Tefrikaya Savrulmak. İstanbul: Asalet Yayınları, 2022.
Akın, Murat. Vehhâbîlikte Tevhid ve Şirk. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
Aydın, Ömer. İslam İnanç Esasları. İstanbul: İşaret Yayınları, 2015.
Baloğlu, Adnan Bülent. Son Hurafe Deizm. Ankara: DİB Yayınları, 2021.
Baz, Abdulaziz b. Abdullah b. İslâm’ın Beş Rüknü ile İlgili Sorulara Önemli Cevaplar. çev. Muhammed Şahin. b.y.: yy. ts.
Beyâzîzâde, Ahmed Efendi. İmam-ı Azam Ebû Hanîfe’nin İtikâdî Görüşleri. çev. İlyas çelebi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2000.
Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâil, Sahîhü’l-Buhârî. İstanbul: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, ts. “Kitâbü’t-tevhîd”, 8/162.
Cevziyye, İbn Kayyım. Medâricü’s-sâlikîn beyne menazil iyyake na’büdü ve iyyake neste’în. thk. Muhammed el-Mu’tasım billâh el-Bağdâdî. Beyrut: Dârü’l-kitâbi’l-Arabî, 1996.
Cürcânî, Alî b. Muhammed eş-Şerîf. Kitâbü’t-ta‘rîfât. thk. Muhammed Abdurrahman el-Mar‘aşlî. Beyrut: Dârü’n-Nefâis, 1439/2018
Cüveynî, Ebü’l-Meâlî. Kitabü’l-irşâd. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1995.
Çelebi, İlyas. “Sıfat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/100-106. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
Çınar, Mahmut. “Zarûrât-ı Dîniyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/138. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
Demir, Hilmi. Ehli Sünnetin Kurucu Öznesi Ebû Hanîfe Adil Toplumun Temelleri. Ankara: Anadolu Yay., 2021.
Dicvî, Yusuf. Makalat ve’l-fetâvâ. 2 Cilt. Ezher: el-Buhûsü’l-İslâmiyye, 1401/1981.
Ebû Hanîfe, Nuʿmân b. Sâbit b. Zûtâ b. Mâh. el-Fıkhü’l-ekber. İmâm-ı Aʿzam’ın Beş Eseri. çev. Mustafa Öz. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2015.
Ebû Hanzala. Akaid Dersleri. İstanbul: Furkan Yayınları, 2016.
Ebû Hanzala. Tüm Rasullerin Ortak Daveti. İstanbul: Furkan Yayınları, 2013.
Esen, Muammer. Temel İnanç Esasları. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2006.
Eşʿarî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim el-Basrî. Kitabü’l-lümaʿ. nşr. Abdülaziz İzzü’d-din es-Sirvani. Beyrut: Dârü’l-Lübnan, 1987.
Eyibil, İrfan. “Tevhid-i Ulûhiyyet Kavramı Üzerine Bir Değerlendirme”. Kelam Araştırmaları 11/2 (2013), 181-194.
Feyzân, Sâlih. Cinlerin ve İnsanların Yaratılış Gayesi Olan Tevhid. çev. Muhammed Şahin. İstanbul: Mercan Kitap, 2007.
Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-İktisâd fi’l-iʿtikâd. Kahire: Dârü’l-Minhâc, 1437/2016.
Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. İlcâmü’l-avam an ilmi’l-kelâm. Beyrut: Dârü’l-minhâc, 1439/2017.
Gümüşoğlu, Hasan. İslâm’ın İtikad Esasları. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2021.
Hamis, Osman b. Muhammed el-Hamed. Ehl-i Sünnet’ten Şia’ya Kalpten Kalbe. İstanbul: Guraba Yayıncılık, 2013.
Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. eş-Şeybânî. Usûlü’s-sünne. Riyâd: Dârü’l-Menâr, h. 1411.
http://ktp.isam.org.tr/ (Erişim 14 Haziran 2022)
https://www.tevhiddersleri.org/ (Erişim 3 Eylül 2022)
Humeyd, Şeyh Abdullah b. Muhammed b. Tevhid ve Halis Selefi Akidenin Beyanı. çev. Ebû Turâb Murad b. Abdurrahman es-Sivâsî. b.y.: Kitap ve Sünnete Davet Yayınları, 1434/2013.
Humeyyis, Muhammed İbn Abdurrahman. Usûlid-dîn ʿinde’l-İmamı Ebî Hanîfe. b.y.: Dârü’s-Sumeyʿili’n-Neşr ve’t-Tevziʿ, 1992.
İbiş, Fatih. “Kelâmî Ontoloji Açısından Vahdet-i Vücutçu Tevhid Anlayışına Bazı Eleştiriler”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/1 (2015), 63-86.
İbn Ebü’l-İz, Ebü’l-Hasen Sadrüddîn Alî b. Alâiddîn Alî b. Muhammed ed-Dımaşkī. Şerhu'l-Akîdeti‘t-Tahaviyye. thk. el-Arnaut et-Türki. Beyrut: Müessesetü‘r-Risâle, 1411/1990.
İbn Sînâ. İlâhiyât-ı Şifâ Metafizik. çev. Ekrem Demirli - Ömer Türker. İstanbul: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 2011.
İbn Teymiyye, Takıyyüddin. et-Tisʿîniyye. thk. Muhammed Aclân. Riyad: Mektebetü’l-Meârif, 1999.
İbn Teymiyye, Takıyyüddin. Mecmûü’l-fetâvâ. nşr. Abdurrahman b. Kâsım. Kahire: y.y., 1404.
İbn Teymiyye, Takıyyüddin. Tedmuriye Akîdesi. çev. Muhammed Şahin. Riyad: Rabva Semti İslâmî Dâvet Bürosu, 1429/2008.
Îcî, Adûdiddin Abdurrahman b. Ahmed. el-Mevâkıf fi ilmi’l-kelâm. Beyrut: y.y., ts.
İmam-ı A’zam. Fıkh-ı Ekber-İmam-ı Maturidi, Ebü’l Müntehâ ve Molla Hüseyin Şerhleri. çev. Y. Vehbi Yavuz. İstanbul: Bayrak Yay., ts.
Kâdî Abdulcebbâr, Ebü’l-Hasan Abdülcebbâr b. Ahmed. Şerhu’l-usûli’l-hamse. thk. Abdülkerim Osman. Kahire: Mektebetü Vehbiyye, 2009.
Karadaş, Cağfer. İslâm Akaidi. Ankara: Ay Yayıncılık, 2017.
Karadâvî, Yusuf. Tekfirde Aşırılık. çev. M. Salih Geçit. İstanbul: Şura Yayınları, 1998.
Kahraman, Hüseyin. “Akıl Anlayışları ile Temel İlkeleri Arasındaki İlişki Açısından Bir Muʿtezile-Eşʿariyye Mukayesesi”. Mütefekkir 7/13 (2020), 53-74.
Kur’ân Yolu (Erişim 30 Mayıs 2021)
Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Kitâbü’t-Tevhîd. thk. Bekir Topaloğlu -Muhammed Aruçi. Beyrut: Dâru sader, 2010.
Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. thk. Mehmet Boynukalın - Bekir Topaloğlu. İstanbul: Dârü’l-Mîzan, 2005.
Maviş, Nezir. “İmân Esasları Bağlamında Eğitim ve Öğretimde Vahhâbîlik - Suudi Arabistan Örneği”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/4-5 (2016), 116-144.
Müslim, Ebü’l-Hüseyin b. Haccâc el-Kuşeyrî. el-Câmiʿu’s-sahîh. İstanbul: y.y., ts.
Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymun b. Muhammed. Tabsiratu’l-edille fî usûli’d-dîn. nşr. Hüseyin Atay - Şaban Ali Düzgün. Ankara: TDV Yay., 2004.
Özler, Mevlüt. İslam Düşüncesinde Tevhid. İstanbul: Rağbet Yay., 2005.
Pezdevî, Ebü’l-Yüsr. Uṣûlü’d-dîn. nşr. Hans Peter Linss. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyyetü li’t-türas, 1424/2003.
Râzî, Muhammed b. Ömer b. Hüseyin Fahreddîn. Kelâm’a Giriş (el-Muhassal). çev. Hüseyin Atay. Ankara: Ankara Ünv. İlahiyat Fak. Yay., 1978.
Sifil, Ebubekir. Ehl-i Sünnet Akâidi Muhtasar Tahâvî Şerhi. 2. Basım. İstanbul: Rıhle Kitap, 2016.
Subhî, Ahmed Mahmûd. fî İlmi’l-Kelâm dirasetü felsefîyyetü li arai’l-fıraki’l-İslâmiyyeti fî usûli’d-dîn. Beyrut: y.y., 1985.
Şehristânî, el-İmam Ebi’l-Feth Muhammed b. Abdilkerîm. Nihayetü’l-ikdam fi ilmi’l-kelâm. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1425/2004.
Taftazanî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Ömer. Şerhu’l-akâid. thk. Muhammed Adnan Derviş. b.y.: y.y., ts.
Topaloğlu, Bekir. “Allah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
Topaloğlu, Bekir. Allah İnancı. İstanbu: İSAM Yay., 2006.
Topaloğlu, Bekir. vd. İslâm’da İnanç Esasları. İstanbul: İFAV Yay., 1998.
Useymin, Muhammed b. Sâlih. Şerhu keşfi’ş-şubehât. Kahire: y.y., 1426/2005.
Yeniyayla, Seher - Aykaç, Mustafa. “Muhammed el-Humeyyis’in Ebû Hanîfe Algısı”. Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/1 (2020), 92-114.
Yeprem, Mustafa Saim. Mâtürîdî’nin Akîde Risâlesi ve Şerhi. Ankara: TDV Yayınları, 2011.
Yörükan, Yusuf Ziya. “Vehhabilik”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/2 (1953), 51-67.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2023 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
