Mantık İlminin Belâgata Etkisi
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1128626Anahtar Kelimeler:
Arap Dili ve Belâgatı- Belâgat- Mantık- Tasnif- SekkâkîÖz
Bu makalede kavramsal ve sistematik açıdan mantık ilminin Arap belâgatını nasıl etkilediği incelenmiştir. Abbâsîler döneminde Aristo mantığının İslâm dünyasına girişiyle beraber Arap belâgatı mantık ilminden etkilenmiştir. Fakat bu etki daha çok kavramsal ve yöntemsel yönden olmuştur. Mantık ilmindeki tümeller, kavramsal düşünce, tanım teorisi, bölme (taksim), tasnif, delâlet gibi konular belâgat kaynaklarında görülmeye başlanmıştır. Doğu Belâgat Ekolü (Meşârika) aracılığıyla belâgat kitapları hicrî 5. asırdan sonra mantıksal metoda göre yazılmaya başlanmıştır. Bu metot, günümüze kadar belirleyici olmuştur. Bu metotta edebî zevk ve eleştiriden ziyade, belâgat konularının mantık usûlü ile ele alınması öne çıkmıştır. Belâgatın mantıksal bir kurguya göre teşekkül ettirilmesinde Ebû Yaʿkūb es-Sekkâkî (ö. 626/1229) ve onun Miftâhu’l-ʿulûm adlı eseri başat rol oynamıştır. Yine, Kudâme b. Caʿfer (ö. 337/948 [?]) ve Naḳdü’ş-şiʿr adlı eseri ile Ebü’l-Hasen Hâzim el-Kartâcennî’nin (ö. 684/1285) Minhâcü’l-büleġā adlı eseri de mantık ilminin etkisinde telif edilmiş belâgat kaynaklarıdır. Genel hatlarıyla mantık ilminin belâgata etkisini ortaya koyan bir araştırmayı tespit edemedik. Makalenin önemi, mantık ilminin, tarihsel, kavramsal, teorik, yöntemsel açıdan belâgata ne denli etkide bulunduğunu tespit ederek açıklamaktır. Ayrıca belâgatın mantıktan etkilenmesi belâgat ekolleri açısından da incelenmiştir. Araştırmada, mantık ilminin belâgata etkisi gösterilirken konuyla ilgili önceki çalışmaların ya daha çok Sekkâkî’nin belâgatı donuklaştırdığı iddiasını içerdiğini ya da bu etkinin sadece birkaç kavramla sınırlı gösterildiğini tespit ettik. Bu yaklaşımlardan farklı olarak belâgat tarihinde mantığın formel düzeyde de olsa daha kapsamlı bir etkisinin olduğu ifade edildi. Bu etki Sekkâkî’de bâriz bir şekilde görülmektedir. Ayrıca Aristo’nun Retorika ve Poetika adlı eserlerinin Arap Belâgatını sınırlı bir şekilde etkilediği belirtildi.
Referanslar
Abbâs, İḥsân. Târîḥu’n-naḳdi’l-edebî ʿinde’l-ʿArab. Beyrut: Dârü’s-Seḳâfe, 4. Basım, 1983.
Alevî, Yaḥyâ b. Hamza b. Ali b. İbrahim. et-Tırâz li esrâri’l-belâġa ve ʿulûmi hakāiki’l-iʿcâz. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿUnsuriyye, 1423.
Altunya, Hülya. Klasik Mantık Açısından Hakikat ve Şiir. İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, 2. Basım, 2017.
Aristoteles. Poetika. çev. Samih Rifat. İstanbul: Can Yayınları, 2019.
Aristoteles. Retorik. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 14. Basım, 2016.
Arslan, Adnan. “Endülüs Şairlerinden Hazim el-Kartâcennî’nin Sübhâniye Kasidesinde Yapısal Bütünlük”. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13 (2018), 173-191.
Asana, Cennet. es-Sekkâkî’nin Miftâhu’l-Ulûm Adlı Eserindeki İlmu’l-İstidlâl Bahsinin Tahlili. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
Ayık, Hasan. Farabi’de Dil-Mantık İlişkisi. İstanbul: Köprü Kitap Yayınları, 2019.
Bolelli, Nusrettin. Belâgat Tarihi. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2018.
Bulut, Ali. Belâgat Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İFAV Yayınları, 2015.
Cevdet Paşa, Ahmet. Belâgat-ı Osmâniyye. İstanbul: Dersaâdet, 5. Basım, 1323.
Cevizci, Ahmet. Etik: Ahlak Felsefesi. İstanbul: Say Yayınları, 2014.
Coşkun, Abdulkadir. İbn Sina Felsefesinde Retorik. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2014.
Cürcânî, Ebû Bekr Abdulkâhir b. Abdurrahman b. Muhammed. Delâilu’l-iʿcâz fî ʿilmi’l-meʿânî. thk. Abdulhamid Hindâvî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1422.
Çapak, İbrahim. Ana Hatlarıyla Mantık. İstanbul: Ensar Yayınları, 5. Basım, 2018.
Çapak, İbrahim. Düşünce Geleneğimizde Mantık. İstanbul: Ensar Yayınları, 2016.
Dayf, Şevkî. el-Belâga: teṭavvur ve târîḫ. Kahire: Dârü’l-Maʿârif, 2003.
Dayf, Şevḳî. Târiḥu’l-edebî’l-ʿArabî. Mısır: Dârü’l-Maʿârif, 1995.
Desûkî, Muhammed b. Arefe. Hâşiyetü’d-desûḳî ʿalâ muḫtaṣari’l-meʿânî. thk. Abdulhamîd Hindâvî. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsrîyye, ts.
Durmuş, İsmail. “Kartâcennî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/518-519. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
Durmuş, İsmail. “Sekkâkî, Ebû Yaʿkūb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/332-334. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
Durusoy, Ali. “Nahiv-Mantık Tartışmaları Bağlamında Sekkâkî’nin Yeri ve Önemi”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (İstanbul Yüksek İslâm Enstitüsü Dergisi) 27 (Şubat 2004), 25-39.
Emiroğlu, İbrahim. Klasik Mantığa Giriş. Ankara: Elis Yayınları, 4. Basım, 2007.
Fârâbi, Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed. Kategoriler ve Retorik. çev. Ali Tekin. İstanbul: Klasik Yayınları, 2019.
Gemuhluoğlu, Zeynep. “Metaforların Kognitif İçeriklerinin Felsefe ve Şiir Dili Açısından İncelenmesi -Fârabi, İbn Sinâ ve İbn Rüşd Örnekleri-”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 34 (2014), 121-144.
Hacımüftüoğlu, Nasrullah. “Belâğat Ekolleri ve Anadolu Belâğat Çalışmaları”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi- Atatürk Üniversitesi İslâmi İlimler Fakültesi Dergisi 8 (1988), 115-127.
Hasırcı, Nazım. Klasik Mantık El Kitabı. Ankara: Araştırma Yayınları, 2017.
Hâşimî, Ahmed b. İbrâhîm b. Mustafâ es-Seyyid. Cevâhirü’l-belâġa fi’l-meʻânî ve’l-beyân ve’l-bedîʿ. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, 1999.
İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Feth Ziyâüddîn. el-Mes̱elü’s-sâʾir fî edebi’l-kâtib ve’ş-şâʿir. thk. Muhammed Muhyiddin Abdulhamid. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, 1995.
Kallek, Cengiz. “Kudâme b. Caʿfer”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/311-312. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
Kartâcennî, Ebü’l-Hasen Hâzim. Minhâcü’l-büleġāʾ ve sirâcü’l-üdebâ. Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, ts.
Kaya, Mahmut. “Hitâbet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/156-158. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
Kazâ, Hüdâ vd. “Kitâbu’l-ḥitâbe li Aristū ve es̱eruhû fi’t-türâs̱i’n-naḳdiyyi ve’l-belâġiyyi ʿinde’l-ʿArab: el-Câhız nümûzecen”. Dirâsât el-ʿulûmi’l-insâniyye ve’l-ictimâʿiyye 41/1 (2014), 1-21.
Kazvînî, Ebü’l-Meâlî Celâlüddîn. et-Telḫîṣ fî ʻulûmi’l-belâġa. thk. Abdurrahman el-Berḳûḳî. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-ʻArabî, 1350.
Kırkız, Mustafa. Arap Belagat İlminin Tarihi ve Gelişim Aşamaları. İstanbul: Beyan Yayınları, 2014.
Kudâme, Ebû’l-Ferec. Naḳdü’ş-şiʿr. İstanbul: Matbaʿatü’l-Cevâib, 1302.
Mendûr, Muhammed. fi’l-Mîzâni’l-cedîd. Kahire: Naḥdatü Mısr, 2004.
Meydânî, Abdurrahman Hasen Habenneke. el-Belâġatü’l-ʻarabiyye. Dımeşk: Dârü’l-Kalem, 1416/1996.
Mübârek, Mâzin. el-Mûcez fî târîhi’l-belâġa. Dımeşk: Dârü’l-Fikri’l-ʻArabî, 1999.
Orak, Kadriye Yılmaz - Orak, Bayram. “Belâgatın Felsefî Temeli: Mantık”. Adana: Çukurova Üniversitesi Türkoloji Sempozyumu, 2021.
Öner, Necati. Klasik Mantık. Ankara: Divan Kitap, 14. Basım, 2016.
Özdoğan, M. Akif. “Belâgatın Sistematize Edilmesinde es-Sekkâkî ve el-Kazvînî’nin Rolü”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 2/4 (2002), 97-106.
Öznurhan, Halim. “Aristoteles Poetika’sının Arap Edebiyatındaki Yansımaları”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/1 (2004), 255-281.
Öznurhan, Halim. “Kudâme b. Caʿfer’e Göre Şiir Kusurları”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12 (2005), 131-155.
Rescher, Nicholas. İslâm Mantık Tarihi. İstanbul: Litera Yayınları, 2018.
Sekkâkî, Ebû Yakûb. Miftâhu’l-ulûm. çev. Zekeriye Çelik. İstanbul: Litera Yayınları, 2017.
Sekkâkî, Ebû Yaʿkûb Sirâcüddîn. Miftâḥu’l-ʿulûm. thk. Abdülhamîd Hindâvî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmî, 2000.
Smyth, William. “Belâgat İlminin Standart Hale Gelen Düzenlenişi ve es-Sekkâkî’nin Miftahu’l-ʿUlûm’u”. çev. Abdullah Yıldırım. Şarkiyat Mecmuası 22 (11 Aralık 2013), 213-232.
Süyûtî, Celâleddîn Abdurrahman b. Ebîbekr. Hüsnü’l-muḥâdara fî târîḫi Mısr ve’l-Kāhira. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. Mısır: Dâru İḥyâ-i’l-Kütübi’l-ʿArabî, 1967.
Sübkî, Ebû Hâmid Bahâeddîn. ʿÂrûsu’l-efrâḥ fî şerḥi telḫîsi’l-miftâḥ. thk. Abdulhamîd Hindâvî. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, 1423.
Taşdelen, Hasan. “Belâgat İlmi ve Tarihi”. İslâm Medeniyetinde Dil İlimleri: Tarih ve Problemler. ed. İsmail Güler. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015.
Tekin, Ali. “Retorik Üzerine Küçük Şerh: İbn Rüşd”. Karadeniz Teknik Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (KTUİFD) 2/2 (20 Aralık 2015), 179-193.
Würsch, Renate. “Yerel Arap Geleneği Açısından Retorik ve Stilistik”. Folklor Akademi Dergisi 4/3 (26 Aralık 2021), 542-552.
Yavuz, Yusuf Şevki. “Hatâbe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/443. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
Yetiş, Kazım. “Belâgat-ı Osmâniyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/387-388. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
Yıldırım, Abdullah. Sekkâkî’de Belagat Tasavvuru. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2020.
Zervâk, Fuâd. “Es̱eru’l-felsefeti’l-yûnâniyye fi’l-belâġati’l-ʿarabiyye”. Defâtiru Maḫber eş-Şiʿriyye el-Cezâiriyye 3/7 (2018), 130-143.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2022 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
