Hanefî Usûlcülere Göre İllete Yöneltilen Kalb ve Akis İtirazları
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1128631Anahtar Kelimeler:
Usûl-i Fıkıh- Kıyas- İllet- Kalb- AkisÖz
Fıkıh usûlünde hüküm çıkarma yöntemleri arasında en önemli konulardan biri olan kıyas, asıl ile ferʿi birleştiren bir illetten dolayı ferʿi asla hamledip, aralarındaki benzerlikten ötürü aslın hükmünü ferʿe uygulamayı ifade etmektedir. Asıl, ferʿ, aslın hükmü ve illet olmak üzere dört ana temel üzerine oturtulan kıyas konusunda tartışmaların en fazla yapıldığı mesele illettir. Usûlcüler illetin mahiyeti, kısımları, şartları ve tespit yollarını ele alarak incelemiş ve bu bağlamda farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Usûlcülerin illet konusunda ihtilaf ettikleri konulardan birisi de illete yöneltilen itirazlardır. Her ne kadar illete yöneltilen itirazlar cedel ilminin konusu olsa da usûl eserlerinin büyük çoğunluğunda bunlara yer verilmiştir. İllete yöneltilen itirazların sayısı hakkında usûlcülerin bir ittifakı bulunmamaktadır. Hatta aynı ekole mensup usûlcüler arasında bile illete yöneltilen itirazlar hakkında farklı sayıların ileri sürüldüğü görülmektedir. Araştırma konumuz olan kalb ve akis, illete yöneltilen itirazlardandır. Kalb, illete yönelik geçerli bir itiraz kabul edilirken kalbü’t-tesviye olarak isimlendirilen ve hakikatte kalb olan akisin ise geçerli bir itiraz olup olmaması hususunda farklı görüşler ileri sürülmüştür. Kimi usûlcüler tarafından zayıf ve fasit bir itiraz olarak kabul edilen akis, kimi usûlcüler tarafından ise geçerli bir itiraz olarak görülmüştür. Bu çalışmada Hanefî usûlcülere göre illete yöneltilen itirazlardan kalb ve akis konuları ele alınıp incelenecektir.
Referanslar
Âbâdî, Muhammed Abdülhak b. Fazlhak. Mirkât. Karachi: Mektebetü’l-Büşrâ, 2. Basım, 2011.
Abdülhamîd, Muhammed Muhyiddin. Tartışma Usûlü. çev. Serkan Çetin. Ravza Yayınları, 2019.
Ahterî, Muslihuddin Mustafa. Ahterî-i kebîr. İstanbul: Matbaatu Âmire, 1310.
Âmidî, Ebü’l-Hasen Seyfüddîn Ali b. Muhammed b. Sâlim. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. thk. Abdürrezzâk Afîfî. 4 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-İslâmiyye, ts.
Apaydın, Yunus. İslâm Hukuk Usûlü. Kayseri: Kardeşler Ofset, 2016.
Âsım, Seyyit Ahmed. Kâmus Tercümesi, ts.
Attâr, Hasan b. Muhammed. Hâşiyetü’l-Attâr. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
Başoğlu, Tuncay. Hicri Beşinci Asır Fıkıh Usûlü Eserlerinde İllet Tartışmaları. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
Başoğlu, Tuncay. “İlleti Tespit Metotlarından Tard ve Tard Ehline Yönelik Tenkitler”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/6 (2002), 141-160.
Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukukı İslâmiyye ve Istilahatı Fikhiyye Kamusu. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Yayınevi, ts.
Buhârî, Alâüddîn Abdülazîz b. Ahmed b. Muhammed. Keşfü’l-esrâr fî şerhi Usûli’l-Pezdevî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418.
Candan, Abdurrahman. İslâm Hukukunda İllet Tespit Yöntemleri. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2005.
Cevdet Paşa, Ahmed. Miʿyâr-ı Sedâd. İstanbul: Karabet ve Kasbar Matbaası, 2. Basım, 1303.
Cüveynî, Abdulmelik b. Abdullah. el-Burhân. thk. Salâh b. Muhammed Uveyde. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418.
Cüveynî, Abdülmelik b. Abdullah b. Yusuf. Telhîs fî usûli’l-fıkh. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmî, ts.
Çalış, Halit. “Kâsır İlletle Ta’lil Tartışmalarına Metodolojik Bir Katkı”. Usul İslâm Araştırmaları 4/4 (2005), 73-98.
Debûsî, Ebû Zeyd Abdullah b. Ömer. Takvîmü’l-edille. thk. Muhyüddin Halil. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421.
Duman, Soner. İlk Dönem Hanefî Usûlünde İllet Tartışmaları. İstanbul: Kitabi Yayınevi, 2010.
Ebherî, Esîrüddîn el-Mufaddal b. Ömer. Ebherî Îsâgûcî ve Şerhi. çev. Ferruh Özpilavcı. İstanbul: Lıtera Yayıncılık, 3. Basım, 2020.
Ebherî, Esîrüddîn el-Mufaddal b. Ömer. İsagoci Tercümesi. çev. Talha Alp. İstanbul: Yasin Yayınevi, 2012.
Ebherî, Esîrüddîn el-Mufaddal b. Ömer. Îsâğûcî. thk. Muhammed Can. İstanbul: Şefkat Yayıncılık, 2013.
Ebherî, Esîrüddîn el-Mufaddal b. Ömer. Îsâğûcî Mantığa Giriş. çev. Hüseyin Sarıoğlu. Ankara: TÜBA, 2016.
Ebherî, Esîrüddîn el-Mufaddal b. Ömer. Îsâğûcî ve Tercümesi. çev. Nevzat H. Yanık - M. Sadi Çögenli. Erzurum: Kültür ve Eğitim Vakfı, 1999.
Emiroğlu, İbrahim. Klasik Mantığa Giriş. Ankara: Elis Yayınları, 11. Basım, 2014.
Ensâri, Zekeriyya b. Muhammed b. Ahmed. Ğâyetü’l-vusûl. Mısır: Dârü’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
Es’ad, Mahmud. Telhîs-i usûl-i fıkh. İzmir: M. Nikolaydi, 2. Basım, 1313.
Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Menhûl. thk. Muhammed Hasan Heyto. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1419.
Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Müstasfâ. thk. Muhammed Abduşşâfî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1413.
Gelenbevî, İsmail. Şerhu Îsâğûcî. thk. Abdullah Hiçdönmez. İstanbul: Mektebetü’l-Hanefiyye, ts.
Gezgin, Y. Erdem. “Fıkıh Usulü”. İslami İlimlere Giriş. ed. Mahmut Samar. 94-128. İstanbul: Hikmetevi, 2021.
Habbâzî, Celaleddin Ebû Muhammed Ömer. Müğnî fî usûli’l-fıkh. thk. Muhammed Mazhar. Mekke, 1403.
Hıra, Ayhan. “Hanefîler Dışındaki Usûlcülere Göre İllete Yöneltilen Men’/Mümânaa İtirazı”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 5/1 (2021), 180-208.
İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem b. Ali b. Ahmed. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414.
İbnü’l-Hâcib, Cemâlüddîn Osman b. Ömer b. Ebî Bekr. Muhtasar. thk. Nezîr Hamâdî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1426.
İzmirli, İsmail Hakkı. İlm-i Hilâf. İstanbul: Hukuk Matbaası, 1330.
Kâtibî, Ali b. Ömer b. Ali. Risâletü’ş-Şemsiyye. thk. Ferruh Özpilavcı. İstanbul: Lıtera Yayıncılık, 2. Basım, 2021.
Manisevî, Muhammed Hasan. Muğni’t-tullâb. thk. Muhammed Can. İstanbul: Şefkat Yayıncılık, 2013.
Mansur, Koçinkağ. “Şemseddîn el-İsfahânî’ye Göre İlletin Red Yolları”. Kilitbahir 15 (2019), 296-317.
Mansûr-Billâh, Abdullah b. Hamza. Safvetü’l-ihtiyâr. Yemen: Merkezü Ehl-i Beyt, 1423.
Meydânî, Abdurrahman Hasan. Davâbitü’l-ma’rife. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 12. Basım, 2011.
Molla Hüsrev, Mehmed. Mirʾâtü’l-usûl. İstanbul: Salah Bilici Kitabevi, 1966.
Nesefî, Abdullah b. Ahmed. Şerhu’l-Müntehab fî usûli’l-mezheb. thk. Salim Öğüt, ts.
Okur, Hüseyin. “Kıyas İşleminde İllet Birliğinin Sağlanamaması Hali: Kıyas Ma’a’l-Fârık”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 36 (2020), 17-48.
Özdemir, İbrahim. Usûl-i Fıkıh’ta Ta’lîl Tartışmaları (Hicrî IV-VIII. Asırlar). Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
Pezdevî, Ali b. Muhammed. Usûlü’l-Pezdevî. thk. Sâid Bekdâş. Medine: Dârü’s-Sirâc, 2. Basım, 1438.
Râzî, Fahrüddin Muhammed b. Ömer. Mahsûl. thk. Taha Câbir Ulvânî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1418.
Sem’ânî, Ebü’l-Muzaffer Mansur b. Muhammed. Kavâtı’u’l-edille. thk. Muhammed Hasan Şâfiî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418.
Serahsî, Muhammed b. Ahmed. Usûlü’s-Serahsî. thk. Ebü’l-Vefâ Afgânî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1426.
Şâban, Zekiyüddin. İslâm Hukuk İlminin Esasları. çev. İ. Kâfi Dönmez. Ankara: TDV Yayınları, 30. Basım, 2018.
Şâşî, Nizamüddin Ebû Ali Ahmed. Usûlü’ş-Şâşî. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, ts.
Şirvânî, Ahmed Hamdi. Levâmi’u’d-dekâik. çev. Hüseyin Örs - S. Erdem Örs. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2017.
Tehânevî, Muhammed Aʿlâ b. Ali b. Muhammed. Keşşâfü ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-ulûm. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnân, 1996.
Tûfî, Necmüddin Süleyman b. Abdilkavi. Şerhu Muhtasari’r-Ravza. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin Türkî. 3 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1407.
Ünver, A. Numan. Fıkıh İlminde Cedel Yönteminin Kullanımı (Ebû İshâk eş-Şîrâzî Örneği). Sakarya: Akademisyen Kitabevi, 2019.
Ünver, A. Numan. “İllete Yönelik Nakz İtirazı ve Nakza Karşı Cevaplar”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/36 (2017), 1-15.
Ünver, Ahmet Numan. “Cedelin Fıkıh İlminde Kullanımı: Kudûrî ve Ebu’t-Tayyib Et-Taberî Arasındaki Bir Münâzara Bağlamında”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21/39 (2019), 67-91.
Zerkeşî, Bedreddin Muhammed b. Abdillah. Bahrü’l-muhît. 8 Cilt. Umman: Dârü’l-Kutubî, 1414.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2022 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
