el-Keşşâf Tefsiri Özelinde Zemahşerî’nin Eleştirileri
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1034491Anahtar Kelimeler:
Tefsir- Eleştiri- Mezhep- Zemahşerî- el-KeşşâfÖz
Eleştiri, bir eleştirmenin olay, kişi ya da eserdeki yanlışı tespit edip doğruyu/hakikati ortaya çıkarma amacıyla yaptığı bir eylem olarak tanımlanır. İslam düşüncesinde de eleştiri önemli bir yer tutmaktadır. Birçok âlim çeşitli gerekçelerle farklı düşüncedeki insanları ve anlayış biçimlerini eleştirmiş, yanlış olduğunu düşündükleri hususları ortaya koymuşlardır. Bununla beraber zaman zaman eleştirilerin dozu artmış ve fikirden ziyade isimlerin üzerine yoğunlaşılmış, eleştiri adeta karşıt düşünceyi ilzam etme aracına dönüşmüştür. Tefsirde eleştiri geleneği açısından öne çıkan kişiliklerden biri de Zemahşerî’dir. O, mensubu olduğu Muʿtezile mezhebi eksenindeki yorumlarından dolayı özellikle Sünnî anlayıştaki birçok âlim tarafından eleştirilmiştir. Bununla birlikte onun, el-Keşşâf adlı tefsiri incelendiğinde kendisinin de Sünnî gelenek başta olmak üzere çeşitli kişi ve anlayışa eleştirilerde bulunduğu görülmektedir. Kendisine yöneltilen eleştirilerle tanınan müfessirin, başka kişi ve düşüncelere yönelttiği eleştiriler bugüne kadar müstakil bir araştırmada incelenmemiştir. Zemahşerî’nin, farklı kişi ve düşünce yapılarına yönelttiği eleştirilerinin konu edindiği bu çalışmada el-Keşşâf adlı eseri bütüncül bir gözle ele alınmış, onun tefsir, mezhep ve toplumsal konulara yoğunlaştığı görülmüştür.
Referanslar
Altay, Şeyma. “Mu‘tezilî Müfessir Zemahşerî’nin Tasavvufa Yaklaşımı”. Dergiabant 9 / 1 (Mayıs 2021), 518-542. https://doi.org/10.33931/abuifd.911893
Ağırkaya, Güven. “Tefsirde Bid’at Nitelendirmeleri: Zemahşerî Örneği”. Bilimname 41 (Mayıs 2020), 863-902. https://doi.org/10.28949/bilimname.681061
Bağdâdî, Hatip. Târih-u Bağdâd ev Medîneti’s-Selam. thk. Beşşâr Avvâd, 17 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’ş-İslâm, 2020,
Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed. Şuʿabü’l-îmân. nşr. M. Saîd b. Besyûnî Zağlûl 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 2000.
Buhârî, İsmail b. İbrâhim. Kitâbu’t-târîhi’l-kebîr. thk. Abdülmuîd Han, 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, t.y.
Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. Sahîhu Buhârî, İstanbul: el-Mektebetü’l-İslâmî, ts.
Boyalık, Mehmet Taha. el-Keşşâf Literatürü- Zemahşerî’nin Tefsir Klasiğinin Etki Tarihi. İstanbul: İsam Yayınları, 2019.
Cevdet Bey. Tefsir Usulü ve Tarihi. Sad. Mustafa Özel. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2005.
Cüveynî, Mustafa Sâvî. Menhecü’z-Zemahşerî fî tefsîri’l-Kurʾân ve beyânü iʿcâzih. 2. Baskı. Kahire: Dâru’l-Meârif, t.y.
Çiçek, Hacı. “Zemahşerî’nin Atvâqu’z-Zeheb, el-Kelimu’n-Nevâbiğ ve Maqâmât Adlı Eserlerinde Kişiyi İnşa Eden Özelliklerin Analitik Kritiği". Şarkiyat 8 / 2 (Kasım 2016), 841-859 .
Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Yayınevi, 1999.
Endulûsî, Muhammed b. Yûsuf, Ebû Hayyân. el-Bahrü’l-muhît. thk. Âdil Ahmed-Ali Muhammed. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010.
Eşarî, Ebû’l-Hasen. el-İbâne an usûli’d-diyâne. thk. Beşir Muhammed. Dımeşg: Mektebetü Dâru’l-Beyân, 1990.
Ebu Zehra, Muhammed. İmam Şafiî. çev. Osman Keskioğlu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2000.
Gümüşhanevi, Ahmed Ziyâüddîn. Ehli Sünnet İtikadı. İstanbul: Bedir Yayınları, 1980.
Hamidullah, Muhammed. “Usûl al-fıqh’ın Tarihi”. çev. Fuat Sezgin, İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi 2/1 (1956-1957), 1-18.
İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn. el-Kâmil fi’t-târîh. thk. Muhammed Yusuf. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 1987.
İbn Haldun, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. Mukaddime. çev. Süleyman Uludağ. 2 Cilt. İstanbul: Dergah Yayınları, 2008.
İbn Mâce, Muhammed b. Yezid el-Kazvînî. Sünenü İbn Mâce. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî 2 Cilt. b.y: Müessesetü’r-Risâle, ts.
İbnü’l-Müneyyir, Ebü’l-Abbâs Nâsırüddîn Ahmed b. Muhammed. el-İntisâf fîmâ tedammenehü’l-Keşşâf mine’l-iʿtizâl. Keşşaf Baskısı İçerisinde. thk: Halil Me’mûn. Lübnan: Dâru’l-Marife, 2005.
İbn Teymiye, Takıyyüddîn. Mukaddime fî usûli’t-tefsîr. thk. Adnan Zarzur, y.y. 1972.
Kâdı Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen. Şerhu’l-Usûli’l-hamse. thk. Abdülkerim Osman. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1996.
Karataş, Şuayip. “Kur’ân Öncesi Cahiliye Toplumunun Melek İnancı”. Mütefekkir 6/11 (2019), 101-122. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.584373
Karataş, Şuayip. “Kur’ân’da Tevhidin Zıttı Olarak Şirk Kavramı”. Hz. İbrâhim (a.s.) ve Nübüvvet Sempozyumu. ed. Atilla Yargıcı - Mahmut Öztürk. 1/199-222. Urfa, Nida Akademi Yayınları, 2019.
Katip Çelebi. Keşfu’z-zunûn. thk. Muhammed Abdülkadir Ata. 7 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiye, 2008.
Kaya, Mehmet. Endülüs Tefsir Geleneğinde Eleştiri. Ankara: Fecr Yayınları, 2020.
Kaya, Mehmet. İ’râb Değerlendirmelerinin Kur’an’ın Anlaşılmasındaki Rolü -Zemahşerî Örneği. Çorum: Bir Medya, 2014.
Kaya, Mesut. Tefsir Geleneğinde el-Keşşâf Şerh ve Haşiyeleri Üzerine Bir İnceleme. İstanbul: İfav Yayınları, 2019.
el-Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân. thk. Abdullah et-Türkî. 24 Cilt. Kahire: Müessesetü’r-Risâle, 2006.
Lâlekâî, İbnu’l-Hasen b. Mansur et-Taberî. Şerhu usûli iʿtikâdi Ehli’s-sünne ve’l-cemâʿa. Thk. Ebu Ya’kûb Neşet b. Kemal 2 Cilt. İskenderiye: Dâru’l-Basıra, ts.
Maşalı, Mehmet Emin. “Tefsirde Ehl-i Sünnet Savunması: İbnü’l-Müneyyir Örneği”. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi [Bilimsel Birikim] 5/3 (2005), 61-89.
Mâtürîdî. Ebû Mansûr, Kitâbü’t-Tevhîd. Nşr. Bekir Topaloğlu–Muhammed Aruçi. Ankara: Neşriyâtü Vakfi’d-Diyâneti’t-Türkiye, 1438/2017.
Öz, Mustafa. İlhan Avni. “İmamet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Erişim 01 Ekim 2021). https://islamansiklopedisi.org.tr/imamet#1
Özel, Recep Orhan. Keşşaf Tefsirinin Kur’ân İlimleri Yönünden İncelenmesi. Samsun: On Dokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
Öztürk, Mustafa, Mertoğlu, M. Suat. “Zemahşerî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Erişim 20 Eylül 2021). https://islamansiklopedisi.org.tr/zemahseri
Parlatır, İsmail. Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1998.
Polat, Fethi Ahmet. İslam Tefsir Geleneğinde Akılcı Söyleme Yöneltilen Eleştiriler -Mu’tezîlî Zemahşerî’ye, Eş’arî İbnü’l-Müneyyir’in Eleştirileri-. İstanbul: İz Yayınları, 2007.
es-Sülemî, Ebû Abdirrahmân Muhammed b. Hüseyn. Hakâiku’t-tefsîr. thk. Seyyid İmrân. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 2001.
Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr. Câmiuʿl-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Mahmud Şâkir. 30 Cilt. Ürdün: Dâru’l-Aʿlem, 2006.
Tîbî, Şerefuddîn. Fütûhu’l-gayb fi’l-keşf ʿan gınâʿi’r-reyb. Thk. Ömer Hasan. 17 Cilt. Ürdün: Câizetu Dubeyy ed-Duveliyye li’l-Kur’âni’l-Kerîm, 2013.
Tirmîzî, Ebû İsâ Muhammed b. İsa. Sünen-ü Tirmîzî/ el-Câmiʻu’l-Kebîr. Thk. Beşşâr Avvâd Marûf 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâm, 1996.
Uçman, Abdullah. “Tenkit”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Erişim 15 Eylül 2021). https://islamansiklopedisi.org.tr/tenkit--edebi-tenkit#3-turk-edebiyati
Uzun, Nihat. İslam Tefsir Geleneğinde Muhalefet ve Eleştiri- Şihâbüddîn el-Hâfâcî’nin el-Beydâvî’ye Eleştirileri. Ankara: Ankara Okulu Yayınları: 2016.
Varol, M. Bahaüddin “Emevîler'in Hz. Ali ve Taraftarlarına Hakaret Politikası Üzerine”. İSTEM Dergisi 8 (Aralık 2006), 83-107.
Yağmur, Oğuzhan Şemseddin. Zemahşerî’nin Kur’ân’ı Yorumlama Yöntemi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
Zehebî, Mîzânü’l-iʿtidâl fî nakdi’r-ricâl, thk. Adil AhmedAbdülmevcud, Ali Muhammed Muavvaz 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 1995.
Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer, Nevâbiqu’l-kelîm. çev. Ali Nâzîmâ. İstanbul: Şirket-i Mürettebiye Matbaası, h. 1303.
Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. Atvâqu’z-zeheb. Kahire, Nahbet’l-Ahbâr, h. 1304.
Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ʿan hakâʾikı ġavâmizi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. thk. Halil Me’mûn Lübnan: Dâru’l-Marife, 2005.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2021 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
