Bekkâr b. Kuteybe: Hanefî Bir Fakîh ve Âdil Bir Kadı
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1032639Anahtar Kelimeler:
İslam Hukuku- Hanefilik- Kadılık- Siyaset- Kadı BekkârÖz
Bekkâr b. Kuteybe (ö. 270/884) adaleti, zühdü ve ilmiyle meşhur olan bir kadı idi. Hanefi fakîhi ve muhaddis olan bu zat fıkıh ve hadis ilminin eğitim öğretimiyle meşgul olmuş, birçok eser telif etmiş ve uzun bir süre de kadılık görevini üstlenmiştir. Kadılık görevini yaparken de görevini hakkıyla yerine getirerek hükümdar ile sıradan vatandaşlar arasında hiçbir ayrım yapmayan, tek ilkesi adalet ve hakkaniyetle hükmetmek olan Bekkâr, Hz. Peygamber’in cennetle müjdelediği kadıların özelliklerine sahip olmuştur. Bekkâr siyasî kargaşalardan da payını almış, bir dönemde kadı olup hükümdara ders veren bir konumda iken diğer bir dönemde de aynı hükümdar tarafından hapis cezasına mahkûm olmuş, kalan ömrünün tamamını hapishanede geçirmiştir. Bütün bunların sebebi de yine onun doğru bildiği şeyden vazgeçmemesi ve her türlü zulüm ve haksızlığa karşı dik duruşu, Allah’tan başkasından korkmaması ve bir şey beklememesi idi. Bekkâr’ın hayatında sergilediği tavır, fukahânın siyasetçilere karşı sergiledikleri duruşları açısından da önem arz etmektedir. Bu çalışmada Bekkâr b. Kuteybe’nin hayatı, fıkhî kişiliği, kadılığı ve siyasetçilere karşı duruşu ele alınacak ve değerlendirilecektir.
Referanslar
Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. nşr. Ebû Hâcir Muhammed Saîd Besyûnî. thk. Şuayb el-Arnaûṭ-ʿÂdil Murşid vd. 45 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1405/1985.
Alâüddîn es-Semerḳandî, Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed. Tuḥfetü’l-fuḳahâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1414.
Bağdâdî, İsmail b. Muhammed Emin. Hediyyetü’l-ʻârifîn esmâü’l-müellifîn ve âsârü’l-musannifîn. 2 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1955.
Belevî, Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed el-Medînî. Sîretü Aḥmed b. Ṭolûn. thk. Muhammed Kürd Ali. Dımaşk: el-Mektebetü’l-ʿArabiyye, 1358.
Bedruddîn el-ʿAynî, Ebû Muḥammed Maḥmûd b. Aḥmed. Meğâni'l-Aḫyâr fî Şerḥi Esâmi'r-Ricâl Meʿâni'l-Âs̱âr. thk. Muḥammed Ḥasan Muḥammed Ḥasen İsmâîl. 3 Cilt. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-ʿİlmiyye, 1427/2006.
Bezzâzî, Muhammed b. Muhammed b. Şihâb el-Kerderî. Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-Arabî, 1401.
Çeker, Orhan. “Bekkâr b. Kuteybe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş’as b. İshak el-Ezdî es-Sicistânî. es-Sünen. 7 Cilt. b.y.: Dârü’r-Risâleti’l-ʿAlemiyye, 2009.
Ḫaṭîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Aḥmed b. Alî b. Sâbit. Târîḫu Bağdâd. thk. Beşâr ʿAvvâd Maʿrûf. 16 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1422.
Ḥimyerî, Ebû Abdullâh Muḥammed b. Abdullâh b. Abdulmunʿim. er-Ravḍu’l-miʿṭâr fî ḫaberi’l-aḳṭâr. Beyrut: Metâbi'u Dârü’s-Sirâc, 1980.
İbn Ḥacer el-ʿAsḳalânî, Ebü’l-Fażl Şihâbüddîn Aḥmed b. Alî b. Muḥammed. Refʿu’l-iṣr ʿan ḳuḍâti’l-Mıṣr. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1418.
İbn Ḥaldûn, Abdurrahman b. Muhammed b. Muhammed. Divânü’l-mübtedei ve’l-haber fî târihi’l-Arab ve’l-Berber ve men ʿâsarahüm min zevi’ş-şa’nı’l-ekber. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1408.
İbn Ḫallikân, Ebû’l-ʿAbbâs Aḥmed b. Muḥammed b. İbrâhîm b. Ebî Bekr. Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâu ebnâi’z-zamân. thk. İhsan Abbas. 7 Cilt. Beyrut: Dârü Sâdir, 1391.
İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. es-S̱iḳât. Hindistan: Dâiratü’l-Meʿârifi’l-ʿOs̱mâniyye, 1393.
İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullâh b. Abdi’l-Muḥsin et-Turkî. 21 Cilt. Dârü’l-Hicr, 1418.
İbn Kutluboğa, Ebü’l-Feda' Zeynüddîn Kâsım b. Kutluboğa es-Sûdûnî. Tâcü’t-terâcim fî tabakâti’l-Hanefîyye. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 1413.
İbn Mâce, Ebû Abdullâh Muḥammed b. Yezîd el-Ḳazvînî. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaûṭ vd. 5 Cilt. Dârü’r-Risâleti’l-ʿÂlemiyye, 2009.
İbn Mâkûlâ, Ebû Naṣr Saʿdu’l-Melik Alî b. Hibetillâh b. Caʿfer. el-İkmâl fî refʿi’l-irtiyâb ʿani’l-muʾtelif ve’l-muḫtelif fî’l-esmâʾ ve’l-künâ ve’l-ensâb. nşr. Abdurrahman b. Yahyâ el-Muallimî el-Yemânî. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411.
İbn Tağrîberdî, Yûsuf b. Tağrîberdî b. Abdullâh, Ebû’l-Meḥâsın. en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mıṣr ve’l-Ḳâhira. Mısır: Vezâratu’s̱-S̱eḳâfe ve’l-İrşâdi’l-Ḳavmî-Dârü’l-Kütüb, ts.
İbn ʿAsâkir, Ali b. el-Hasen. Târîhu medîneti Dımaşk. thk. Muhibbüddîn Ebû Saʿîd Ömer b. Garâme el-Amravî. 80 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1995.
İbnü’l-Mulaḳḳın, Ebû Ḥafṣ Ömer b. Alî b. Aḥmed el-Mıṣrî. Ṭabaḳâtu’l-evliyâ. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1415.
İbnü’l-ʿİmâd, Abdulḥayy b. Aḥmed b. Muḥammed b. el-ʿİmâd el-ʿAkrî el-Ḥanbelî. Şeẕerâtu’ẕ- ẕeheb fî aḫbâr men ẕeheb. thk. Maḥmûd el-Arnâvûṭ. 11 Cilt. Dımaşk: Dârü İbn Kesir, 1986.
İbnü’l-Esîr, İzzüddîn Alî b. Muhammed el-Cezerî. el-Lübâb fî tehẕîbi’l-ensâb. 3 Cilt. Beyrut: Dârü Sâdir, ts.
İbn Yûnus, Ebû Saʿîd ʿAbdurraḥman b. ʾAḥmed b. Yûnus eṣ-Ṣadefî. Târîḫu İbn Yûnus el-Mıṣrî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-ʿİlmiyye, 1421/2000.
Kindî, Ebû Ömer Muḥammed b. Yûsuf el-Mıṣrî. Kitâbu’l-vülât ve kitâbu’l-kuḍât. thk. Muḥammed Ḥasan Muḥammed Ḥasan İsmâʿîl-Aḥmed Ferîd el-Mezîdî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424.
Ḳudûrî, Ebû’l-Ḥuseyn Aḥmed b. Ebî Bekr Muḥammed b. Aḥmed. Muḫtaṣaru’l-Ḳudûrî fî’l-fıḳhi’l-Ḥanefî. Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418.
Kur’an Yolu Meali, çev. Hayreddin Karaman vd. Ankara: Diyanet işleri Başkanlığı Yayınları, 4. Basım, 2015.
Kureşî, Ebû Muḥammed Abdulḳâdir b. Muḥammed. el-Cevâhiru’l-Muḍıyye fî ṭabaḳâti’l-Ḥanefiyye. Karaçi: Mîr Muḥammed Kutubḫâne, ts.
Küçük, Raşit. “İbn Ebû Hâtim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/432-434. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdulhay b. Muhammed Abdilhalim. el-Fevâidü’l-behiyye fî terâcimi’l-Hanefiyye. thk. Muhammed Bedruddin Ebû Ferâs en-Na’sânî. Mısır: Dârü’s-Seâde, 1324.
Özen, Şükrü. “İbn Ziyâd en-Nîsâbûrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/468. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
Özen, Şükrü. “Îsâ b. Ebân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/480-481. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
Ṣafedî, Ṣalâḥuddîn Ḫalîl b. Aybek b. Abdullâh. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Aḥmed el-Arnâvûṭ-Turkî Muṣṭafâ. 29 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâs, 1420.
Semânî, Abdulkerim b. Muhammed b. Mansur. el-Ensâb. thk. Abdurrahman b. Yahya el-Muallimî vd. Haydarâbâd: Dârü’l-Meârifi’l-Osmaniyye, 1382.
Süyûṭî, Ebü’l-Fażl Celâlüddîn Abdurraḥmân b. Ebî Bekr b. Muḥammed el-Ḫuḍayrî. Husnü’l-muhâdara fî tarihi Mısr ve’l-Kâhire. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. 2 Cilt. Mısır: Dârü İhyai’l-Kütübi’l-ʿArabiyye, 1387.
Şâfiî, Ebû Abdillâh Muḥammed b. İdrîs b. ʿAbbâs. el-Ümm. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1410.
Tahâvî, Ebû Ca’fer Ahmed b. Muhammed b. Selame. Muḫtaṣaru’t-Taḫâvî, Hayderâbâd: Lecnetü İhyâi'l-Meârifi'l-Osmaniyye, ts.
Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevra. es-Sünen. thk. Aḥmed Muḥammed Şâkir - Fuʾâd ʿAbdulbâḳî. 5 Cilt. Mısır: Şirketü Mustafâ el-Bâbî, 1975.
Uğur, Mücteba. “Ebû Avâne el-İsferâyînî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
Vekîʿ, Ebû Bekr Muḥammed b. Ḫalef el-Bağdâdî. Âḫbâru’l-ḳuḍât. 3 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’t-Ticâriyyetü’l-Kübrâ, 1366.
Yâfiʿî, Ebû Muḥammed Abdullâh b. Esʿad b. Alî b. Süleymân. Mirâtü’l-cenân ve ʿibretü’l-Yaḳẓân fî mʿarifeti mâ yaʿtebir min ḥavâdis̱i’z-zamân. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1417.
Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muḥammed b. Aḥmed b. Os̱mân. Târîḫu’l-İslâm ve vefayâtü’l-meşâhîri’l-aʿlâm. thk. Beşâr ʿAvâd mʿarûf. 15 Cilt. Riyad: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2003.
Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Siyerü aʿlâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
Zehebî, Şemsüddin Muhammed b. Ahmed Osman. Menâḳibu’l-İmâm Ebî Hanîfe ve ṣâḥibeyh. thk. Muhammed Zahid el-Kevserî-Ebü’l-Vefâ el-Efğânî. Haydarâbâd, 1408.
Ziriklî, Hayreddîn b. Mahmûd. el-Aʻlâm. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-ʿİlm li’l-Melâîn, 2002.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2021 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
