Mekkî-Medenî Sûrelere Dair Manzûmeler Üzerine Bir İnceleme
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1034503Anahtar Kelimeler:
Tefsir- Ulûmu’l-Kur’ân- Mekkî-Medenî- Mekkî-Medenî sûreler- Manzûme- Didaktik ŞiirÖz
İslâmî ilimlerin tedrisinde nazım tarzı ve usûlü karşımıza ilk dönemlerden itibaren çıkmaktadır. Öğrenmeyi ve akılda kalıcılığı kolaylaştırması hasebiyle Kur’ân ilimleri sahasında bu usûl de tercih edilegelmiştir. Mekkî-Medenî alanında sûrelerin sayısı, tasnifi, tertibi vd. hususların pratik bir şekilde öğretimi için birçok manzûme telif edilmiştir. Bunların bir kısmı müstakil kasideler olup bir kısmı da kapsamlı manzûm eserlerin içinde birer bölüm olarak yer almaktadır. Yine bu çalışmaların bir kısmı Mekkî-Medenî sûre tespitinde daha önce yapılmış çalışmalara dayanmakta iken bir kısmı da bazı mensûr eserlerden nazma dönüştürülmüştür. Hatta nüzûl sırasına göre sûre tertibine dair bir rivayetin nazmedildiği de müşahede edilmektedir. Mekkî-Medenî sûrelerle ilgili yazılmış bu manzûmelerin amaçladığı ortak faydaların yanı sıra ayrıştığı birçok husus da bulunmaktadır. Tespit edebildiğimiz çalışmalardan makalede incelemesi yapılacak nazımların bir kısmında bu meselelere değinilecek ayrıca örnek kabilinden bazılarının metnine yer verilecektir. Didaktik şiir türünden sayılan bu manzûmelerin önemi, yazılma gayesi, yöntem ve muhteva açısından tahlili makale sınırları içinde ele alınacaktır.
Referanslar
Akaslan, Yaşar. “Didaktik Manzûmeler Vasıtasıyla Tecvîd Öğretimi”. Usul İslam Araştırmaları 34/34 (2020), 255-285.
Akpınar, Ali. “Kur’ân Surelerinin İsimlerine Dair Yazılmış Mensûr ve Manzûm Eserler ve Manzûm Bir Örnek”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/1 (2009), 5-18.
ʿAvde, Selmân. İşrâkât Kur’âniyye cüz’ü ʿAmme. Riyad: Müessesetü’l-İslâmil-Yevm li’n-neşr, 2012.
Berrâk, Muhammed b. Sâlih. “Yetîmetü’d-dürer fi’n-nüzûli ve âyâti’s-süver : Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed el-Mevsılî el-Maʿrûf bi-Şuʿle (ö. 656) : dirâse ve tahkîk”. Mecelletü’l-Câmiati’l-İslâmiyye li’l-Ulûmi’ş-Şerʿiyye, 39/134 (2007), 12-57.
Bikāî, Ebü’l-Hasan Burhânüddîn İbrâhim b. Ömer b. Hasan. Mesâidü’n-nazar li’l-işrâf alâ makâsıdi’s-süver. Riyad: Mektebetü’l-Maârif, 1987.
Bîrûnî, Ebü’r-Reyhân Muhammed b. Ahmed. Taḥḳīḳu mâ li’l-Hind min maḳūletin maḳbûletin fi’l-ʿaḳl ev merẕûle. Haydarâbâd: Matbaatü Meclisi Dâireti’l-Maarifi’l-Osmaniyye, 1958.
Çelebi, Katib. Keşf-el-zunun. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
Dânî, Ebû Amr el-Endelüsî. el-Beyân fî ʿaddi âyi’l-Kur’ân. Kuveyt: Merkezü’l-Mahtutat ve’t-Türas ve’l-Vesaik, 1994.
(DİA), TDV İslâm Ansiklopedisi. “Basît”. Erişim 05 Mayıs 2020. https://islamansiklopedisi.org.tr/basit--aruz
(DİA), TDV İslâm Ansiklopedisi. “Recez”. Erişim 05 Mayıs 2020. https://islamansiklopedisi.org.tr/recez
DİA, TDV İslâm Ansiklopedisi. “Süyûtî”. Erişim 05 Mayıs 2020. https://islamansiklopedisi.org.tr/suyuti
Gözeler, Esra. Kur’ân Âyetlerinin Tarihlendirilmesi. İstanbul: KURAMER, 2016.
İbn Abdülmelik, Ebû Abdillâh Muhammed b. Muhammed b. Abdilmelik el-Ensârî el-Evsî el-Merrâküşî. eẕ-Ẕeyl ve’t-tekmile li-kitâbeyi’l-Mevṣûl ve’ṣ-Ṣıla. Tunus: Dâru’l-Ğarbi’l- İslâmî, 2012.
İbn Haldûn, Veliyyüddin Abdurrahman b Muhammed. Muḳaddimetü İbn Haldûn. Dımaşk: Dâru Ya’rub, 2004.
Kahraman, Muhammed Şerif. “Hz. Osman’a (35/656) Nüzûl Sırasına Göre Mushaf Nispet Edilmesi Üzerine Bir İnceleme”. Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/1 (2017), 171-180.
Karnî, Ahmed b. Ali. et-Ta’sîlü’l-İlmî. b.y.: el-İbdâu’l-İlmî li’n-Neşri ve’t-Tevzî, 2020.
Kettânî, Nûru’l-Hüdâ. el-Edebü’s-sûfî fi’l-Mağrib ve’l-Endelüs fî ahdi’l-Muvahhidîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2008.
Koyuncu, Recep. “Kur’ân Eğitiminde Manzûm Tecvid Geleneği: Cemzûrî ve Tuhfetü’l-Eṭfâl Adlı Manzûm Eseri”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 21/3 (Aralık 2017), 1497-1533.
Kuvârî, Kâmile. “Takdim”. el-Menhelü’n-nemîr şerhu’n-nazmi’l-habîr. Suûd b. İbrâhîm b. Muhammed eş-Şüreym. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2019.
Mehmet Nurullah Aktaş. “Tefsir Usûlünde Nazım Geleneği: Zemzemî ve ‘Manzumetun Fi’t-Tefsîr’ Adlı Manzûm Eseri”. Ekev Akademi Dergisi 20/65 (2016), 357-380. https://doi.org/10.17753/Ekev555
Meymûnî, Abdullatif. Cühûdü Ebî Abdillah el-Mücâsî fî hıdmeti ulûmi’l-Kur’ân : tahkîku nemüzeceyni min ishâmâtihi Recezü Garîbi’l-Kur’ân ve Şerhu’d-düreri’l-levami’. Doha: Müessesetü Şeyh Gânim bin Ali Âli Sâni li’l-Kur’âni’l-Kerîm, 2012.
Mûsâ, Abdullah Receb. el-Manzûmetü’r-Recebiyye fî mühimmâti’l-ulûmi’l-Kur’âniyye. Şebeketü’l-Elûke, 2019.
Sâmerrâî, Suheyb b. Abdürrahîm Hamîd. et-Tahrîr ve’t-Teysîr li-manzûmeti’z-Zemzemî fî İlmi’t-Tefsîr Şerhu Manzûmeti’z-Zemzemî. İstanbul: Dâru’l-Usûli’l-İlmiyye, 2017.
Sünbâtî, Mahmûd b. Abdülhak eş-Şâfiî-. Ravzatü’l-fühûm fî nazmi Nukâyeti’l-ulûm. Mısır: Şeriketü’l-İslâm, 1914.
Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahman. Kitâbu itmâmi’d-dirâye li-kurrâi’n-Nukâye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1985. Basım, ts.
Süyûtî, Celâlüddîn-. el-İtḳān fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2011.
Süyûtî, Celâlüddîn. et-Taḥbîr fî ʿulûmi’t-tefsîr. Riyad: Dâru’l-Ulûm, 1982.
Zehebî, Ebû Abdullah Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Maʿrifetü’l-kurrâi’l-kibâr ale’t-tabakât ve’l-a’sâr. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Hadîse, 1969.
Zerkeşî, Bedreddin Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah b. Muhammed b. Bahadır b. Abdullah. el-Burhân fî ulumi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2011.
Ziriklî, Hayreddîn. el-A’lâm. Beyrut: Dâru’-İlm li’l-Melâyîn, 2002.
“المنظومات في المكي والمدني”. YouTube. Erişim 07 Şubat 2021. https://www.youtube.com/watch?v=f_lFJpIscGo&list=PLwmoKz6i1NL303hxYAijPdn28lpqJxRyM
“نظم النائلي - YouTube”. Erişim 07 Şubat 2021. https://www.youtube.com/results?search_query=%D9%86%D8%B8%D9%85+%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A7%D8%A6%D9%84%D9%8A
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2021 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
