İbnü’l-Hümâm’a Göre İnsan Hürriyeti Meselesi
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.848002Anahtar Kelimeler:
Kelâm- Mâtürîdîyye- İbnü’l-Hümâm- İnsan- Hürriyet.Öz
İnsanın fiillerini meydana getirirken özgür olup olmadığı başka bir anlatımla kader meselesi İslam toplumunu ilk dönemlerden itibaren meşgul eden önemli problemlerden birisidir. Müteahhirîn dönem Mâtürîdî kelam okulunun önemli temsilcilerinden birisi olan İbnü’l-Hümâm da bu meseleyi kelâm alanında meydana getirdiği ve adını el-Müsâyere fi’l-akâidi’l-münciye fi’l-âhire koyduğu eserinde ele almıştır. Müellif bu eserinde adından da anlaşılacağı gibi Müslümanları âhirette kurtuluşa götürecek sahih inanç esaslarını ortaya koymuştur. Bu esasların başında sağlam bir Allah inancı gelmektedir. Sahih ve sağlam bir Allah inancı da O’nun isim, sıfat ve fiillerini bilmekten geçer. Özellikle mutlak ilim, irade ve kudret sahibi bir yüce varlık karşısında dünyada imtihana tabi tutulan insanın konumunu ve fiillerindeki rolünü tespit edebilmek de yüce yaratıcıyı bilmede katkı sağlayacaktır. Bu çalışmada İbnü’l-Hümâm’ın insanın eylemlerini yerine getirirken özgür olup olmadığı hakkındaki görüşleri irade, kudret, fiil, kesb, kaza ve kader gibi kavramlardan yola çıkılarak ortaya konulacaktır. Mensubu olduğu Mâtürîdî mezhebiyle benzer ve farklılıkları tespit edilecektir.
Referanslar
Abdülhamid, İrfan. İslâm’da İ’tikadî Mezhepler ve Akaid Esasları. çev. Mustafa Saim Yeprem. Ankara: TDV Yayınları, 2011.
Altıntaş, Ramazan. “Kelâmî âyetleri Anlamada Okuma Yöntemi”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (Sivas 1996), 103-110.
Aydın, Ömer. Kur’an Işığında Kader ve Özgürlük. İstanbul: Beyan Yayınları, 1998.
Bağdâdî, Abdülkâhir. el-Fark beyne’l-fırak. thk. M. Muhyiddin Abdülhamid. Kahire: Matbaatü’l-Medenî, ts.
Beyâzîzâde, Ahmed Efendi. İmam-ı Azam Ebû Hanîfe’nin İtikâdî Görüşleri. çev. İlyas Çelebi. İstanbul: İFAV Yayınları, 4. Basım, 2014.
Cürcânî, Seyyid Şerif. Kitâbu’t-ta’rîfât. Beyrut: Matbaatü Lübnan, 1985.
Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn. Kitâbü’l-irşâd. thk. M. Yusuf Musa-Ali A. Abdülhamid. Mısır: Mektebetü’l-Hancî, 1369/1950.
Çağrıcı, Mustafa-Hökelekli, Hayati. “İrade”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/380-384. Ankara: TDV Yayınları, 2000.
Ebû Hanîfe, İmam-ı Azam. el-Fıkhu’l-ekber (İmam-ı Azamın Beş Eseri içinde. çev. Mustafa Öz). İstanbul: İFAV Yayınları, 2. Basım, 1992.
Ebû Hanife, İmam-ı Azam. el-Vasiyye (İmam-ı Azamın Beş Eseri içinde. çev. Mustafa Öz). İstanbul: İFAV Yayınları, 2. Basım, 1992.
Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. el-Luma’ fî’r-red alâ ehli’z-zeyğ ve’l-bida’. tsh. Muhammed Emin ed-Dannâvî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2012.
Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve’htilâfi’l-musallîn. thk. Helmut Ritter. Beyrut: Dâru’n-Neşr, 4. Basım, 2005.
Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-İktisâd fi’l-i’tikâd. thk. İnsâf Ramazan. Beyrut: Dâru’l-Kuteybe, 1423/2003.
Gazzâlî, Ebû Hâmid. İhyâu ulûmi’d-Dîn. çev. Ahmet Serdaroğlu. 4 Cilt. İstanbul: Bedir Yayınevi, 2002.
Gölcük, Şerafettin. Bâkıllânî ve İnsanın Fiilleri. Ankara: TDV Yayınları, 1997.
Gölcük, Şerafettin. “el-Musayere’den Bazı Tespitler”. Kemâleddîn İbn-i Hümâm’ın Hayatı, Eserleri ve İlmi Kişiliği Sempozyum Tebliğleri. Sivas: Kemaleddin İbn-i Hümam Vakfı Yayınları, 1993.
Güneş, Kamil. İbnü’l-Hümâm’ın Kader Anlayışı. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans tezi, 1993.
Harputî, Abdüllatif. Kelâm Tarihi. sad. Muammer Esen. Ankara: Araştırma Yayınları, 2014.
İbn Fâris, Ebu’l-Hüseyin Ahmed. Mu‘cemu mekâyîsi’l-luğa. thk. Abdusselam Muhammed Harun. 6 Cilt. Kahire: Dâru’l-Fikr, 1399/1979.
İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed. el-Fasl: Dinler ve Mezhepler Tarihi. çev. Halil İbrahim Bulut. 3 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2000.
İbn Kutluboğa, Kâsım. Hâşiyetü’l-müsâyere (Kitâbü’l-Müsâmere ile birlikte). İstanbul: Çağrı Yayınları, 1400/1979.
İbnü’l-Hümâm, Kemâleddîn. Kitâbü’l-müsâyere (Kitâbü’l-Müsâmereile birlikte). İstanbul: Çağrı Yayınları, 1400/1979.
İbnü’l-Hümâm, Kemâleddîn. el-Müsâyere fî ilmi’l-kelâm. haz. M. Muhyiddin Abdülhamid. Mısır: el-Mektebetü’l-Mahmûdiyye, ts.
İbnü’l-Hümam es-Sivasi, Kemaleddin. Kitabu’l-müsayere. çev. Harun Işık. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2017.
İbn Rüşd, Ebu’l-Velîd Muhammed. el-Keşf an menâhici’l-edille fî akâidi’l-mille. thk. Ahmed Şemsüddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
İbnü’l-Şerîf, Kemâl. Kitâbü’l-müsâmere. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1400/1979.
İsfehânî, Ragıb. el-Müfredât fî garibi’l-Kur’ân. thk. M. Seyyid Kîlânî. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, ts.
Kâdî Abdülcebbâr, Ahmed. Şerhu’l-usûli’l-hamse: Mu‘tezile’nin Beş İlkesi. çev. İlyas Çelebi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.
Kâdî Abdülcebbâr, Ahmed. Tenzîhu’l-Kur’ân ani’l-metâin. Beyrut: Dâru’n-Nahdati’l-Hadîs, ts.
Kâdî Abdülcebbâr, Ahmed. el-Muhtasar fî usûli’d-dîn (Resâilü’-adlve’t-tevhîd içinde). thk. Muhammed Amârâ. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 2. Basım, 1408/1988.
Kahraman, Hüseyin. “Cüveynî’de İnsan Özgürlüğü: Nedensellik Açısından Bir Değerlendirme”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 2/2 (2016), 43-62.
Koca, Ferhat. “İbnü’l-Hümâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/87-90. Ankara: TDV Yayınları, 2000.
Lâmişî, Ebu’s-Senâ Mahmûd b. Zeyd. et-Temhîd li kavâidi’t-tevhîd. thk. Ahmed Ferîd el-Mezîdî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1428/2007.
Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-tevhîd. thk. Bekir Topaloğlu-Muhammed Aruçi. İstanbul: Mektebetü’l-İrşâd, 1428/2007.
Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevhîd -Açıklamalı Tercümesi-. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: İSAM Yayınları, 8. Basım, 2016.
Namlı, Abdullah. “Sadruşşeria ve İbnü’l-Hümâm’a Göre Cüz’î İradenin Yaratmanın Konusu Olup Olmadığı Meselesi”. Kader 18/1 (2020), 152-176.
Nesefî, Ebu’l-Berekât. el-Umde fi’l-akâid. thk. Temel Yeşilyurt. Malatya: Kubbealtı Yayıncılık, 2000.
Nesefî, Ebu’l-Muîn. Tebsıratü’l-edille fî usûli’d-dîn. thk. Hüseyin Atay-Şaban Ali Düzgün. 2 Cilt. Ankara: DİB Yayınları, 2004.
Nesefî, Ebu’l-Muîn. Bahru’l-kelâm. thk. es-Seyid Yusuf Ahmed. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426/2005.
Nesefî, Ebu’l-Muîn. et-Temhîd li kavâidi’t-tevhîd. thk. Ahmed Ferîd el-Mezîdî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1428/2007.
Özarslan, Selim. Mâtürîdî Kelâmcısı İbn Hümâm’ın Kelâmî Görüşleri. Elazığ: Hilal Matbaacılık, 2002.
Özarslan, Selim. “Osmanlı Döneminde Yaşamış Matüridî Kelâmcısı İbn Hümâm’ın Allah Anlayışı”. Uluslararası Katılımlı Osmanlı Bilim ve Düşünce Tarihi Sempozyumu Bildiriler Kitabı. ed. Mehmet Fatih Gökçek. Ankara: Gümüşhane Üniversitesi Yayınları, 2014.
Özler, Mevlüt. İslam Düşüncesinde Tevhid. İstanbul: Nûn Yayıncılık, 1995.
Sâbûnî, Nureddîn. el-Bidâye fî usûli’d-dîn. thk. Bekir Topaloğlu. Ankara: DİB Yayınları, 5. Basım, 1995.
Semerkandî, Şemsüddîn. el-Mu‘tekâd li i’tikâdi ehli’l-islâm. thk. İsmail Yürük-İsmail Şık. Ankara: Araştırma Yayınları, 2011.
Subkî, Tâcuddîn. es-Seyfu’l-meşhûr fî şerhi akîdeti Ebî Mansûr. thk. Mustafa Saim Yeprem. Ankara: TDV Yayınları, 2011.
Şehristânî, Abdülkerîm. el-Milel ve’n-nihal. thk. Abdülaziz Muhammed el-Vekil. 3 Cilt. Kahire: Müessesetü’l-Halebî, 1387/1968.
Şehristânî, Abdülkerîm. Mefâtîhu’l-esrâr ve mesâbîhu’l-ebrâr. thk. Muhammed Ali Azerşeb. 2 Cilt. Tahran: Mîras-ı Mektûb, 2008.
Şehristânî, Abdülkerim. Nihâyetü’l-ikdâm fî ilmi’l-kelâm. thk. Ahmed Ferid el-Mezidi Beyrut: Dâru’l-Kutübi’l-İlmiyye, 2004.
Taftazânî, Sa’düddîn Ömer. Kelâm İlmi ve İslâm Akâidi -Şerhu’l-Akâid-. haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 9. Basım, 2017.
Tehânevî, Muhammed Ali. Keşşâf-u ıstılâhâtı’l-fünûn ve’l-ulûm. thk. Ali Dahrûc. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1996.
Türker, Ömer. “İlâhî Fiillerin Nedenliliği Sorunu: Gazzâlî’nin Meseleye Yaklaşımı ve Katkısı”. İslâm Araştırmaları Dergisi 17 (2007), 1-24.
Watt, W. Montgomery. İslamın İlk Dönemlerinde Hür İrade ve Kader. çev. Arif Aytekin. İstanbul: Bereket Yayınları, 2011.
Yazıcıoğlu, Mustafa Sait. Mâtürîdî ve Nesefî’ye Göre İnsan Hürriyeti Kavramı. İstanbul: MEB Yayınları, 1992.
Yeprem. Mustafa Saim. İrade Hürriyeti ve İmam Mâturîdî. Ankara: TDV Yayınları, 2016.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
