İslam Düşünce Tarihinde Fıkhî İhtilâf
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.757842Anahtar Kelimeler:
İslam Hukuku- Fıkıh- İslam Düşünce Tarihi- Hilâf- İhtilâf- Fıkhî İhtilâfÖz
Yakın anlamlar ifade eden hilâf ve ihtilâf kavramları, çoğu zaman birbirlerinin yerine de kullanılmıştır. Fıkhî meseleler üzerinde cereyân eden görüş ayrılıkları Hz. Peygamber döneminde ortaya çıkmaya başlamıştır. Ancak Hz. Peygamber’in hayatta oluşu ve sahabenin konuyu ona arz etmesi ciddi tartışmaların yaşanmasına engel olmuştur. Hulefâ-i raşidîn ve müctehid imamlar döneminde de fıkhî ihtilâfların neden olduğu tartışmaların dozunun düşük olduğu söylenebilir. Ancak özellikle mezhepleşme süreci ile zuhûr eden taklid ve taassup ruhu, fıkhî meseleler üzerinde ciddi tartışmaların meydana gelmesine zemin hazırlamıştır. Günümüze kadar varlığını devam ettirmiş olan ihtilâf, kuşkusuz kıyamete kadar da var olmaya devam edecektir. Bu çalışmada fıkhî konular üzerinde cereyan eden ihtilâfın tarihsel süreç içerisinde geçirdiği evreler örneklerle incelenmeye çalışılacaktır.
Referanslar
Abdulfettah Ebû Gudde. İslam’da Tartışma Âdâbı. çev. Meryem Hanan Mergen. By: Meâric Kitap, 2016.
Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. Esbâb-u ihtilâf’i’l-fukaha. 3. Baskı, Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2010.
Algül, Hüseyin. İslam Tarihi. İstanbul: Gonca Yayınevi, 1997.
Ali el-Hafîf. Esbâb-u ihtilâfi’l-fukaha. By: Dâru’l-Fikri’l-İslamî, ts.
Alvânî, Taha Câbir. Edebu’l-ihtilaf fi’l-İslam. Virginia: el-Ma’hedi’l-Âlemî fi’l-Fikri’l-İslamî, 1987.
Atcı, İsa. Ebû Ca‘fer et-Tahâvî’nin İbadetler ile İlgili Konularda Hanefî İmamlarına Muhâlif Görüşleri. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
Avcı, Aykut. “Fıkhî İhtilâfların Tarihsel Gelişimi”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 8/8 (2015), 119-132.
Başnefer, Said b. Abdulkâdir b. Sâlim. Edebu’l-ihtilâf. b.y., y.y., ts.
Bilik, Abdurrahim. Hilaf Literatürü İçin Bir Taksim Önerisi. Usûl İslam Araştırmaları, 30 (2018), 109–119.
Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh, nşr. Muhammed Züheyr b. Nâsır. “8 Cilt”. b.y., Dâru Tavki’n-Necât, 1422/2001.
Büyükdinç, Nesibe Feyza. Osmanlı Medreselerinde Bir Öğretim Metodu Olarak Münâzara ve Ahmet Cevdet Paşa’nın Âdâb-ı Sedâd Adlı Eseri. Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
Cürcânî, Seyyid Şerif. et-Ta‘rîfât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
Çaldak, Süleyman. Taşköprizâde’nin Mevzû’âtu’l-ulûm’undaki İlimler Tasnîfi Üzerine. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 15/2. Elazığ, (2005), 115-146.
Çubukcu, Esma. İhtilâfu’l-fukahâ Eserleri Üzerine İnceleme. e-makâlât www.emakalat.com ISSN 1309-5803. Mezhep Araştırmaları Dergisi 11: 2 (Güz 2018), 471-484. Journal of Islamic Sects Research 11: 2 (Fall 2018), 471-484.
Dağcı, Şamil. İmam Şafiî’nin Hayatı ve Fıkıh Usûlü İlmindeki Yeri, Diyanet İlmi Dergi, 32/2, (1996), 69-127.
Demir, Halis. Hanefi Mezhebinde Hilâf Literatürü. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 29/2 (Aralık 2015), 111-146.
Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eşas es-Sicistânî. Sünen-i Ebî Dâvûd. thk. Muhammed Muhyiddin Abdulhamid. 4 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, ts.
Ebû Hüseyin Ahmed b. Fâris b. Zekeriye. Mu‘cemu’l-mekâyîsu fî’l-Luga. thk. Şehabeddin Ebû Amr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1994, 327-329.
Ebû Yusuf, Yakup b. İbrahim el-Ensârî. İhtilâf-u Ebî Hanîfe ve İbn Ebî Leylâ. ts., Ebû’l-Vefâ el Afgânî. b.y., Matbaatu’l-Vefâ, 1357.
Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. Ensar y.y., 4. Basım, İstanbul, 2013.
Fîrûzâbâdî, Mecduddin Muhammed b. Yakûp. Kâmûsü’l-muhît. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, 2005.
Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. İhyâ-u ulûmi’d-din. (Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, ts.
Güney, Necmettin. “Osmanlı’da Para Vakfı Uygulamasına Güçlü bir İtirâz: İmam Birgivî’nin Para Vakfı Aleyhindeki Görüşleri”. Mütefekkir. 6/11 (2019), 13-32.
İbn Haldûn. Abdurrahman. Tarihu İbn Haldûn (Mukaddime), Dîvânü’l-mübteda ve’l-haber fî tarihi’l-Arab ve’l-Berber ve men âsarahüm men zevi’ş-şe’ni’l-ekber. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2001.
İbn Hallikân. Ebû Abbas Şemseddin Ahmed b. Muhammed b. İbrahim b. Ebî Bekr. Vefeyâtu’l-a‘yân ve enbâi ebnâi’z-zaman. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Dâru’s-Sâder, ts.
İbnu’l-Muvakkit. Abu Abdullah Şemseddin Muhammed b. Muhammed el ma‘rûf bi İbn Emîru’l-Hâc. et-Takrîr ve’t-tahbîr. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
İsfehânî, Muhammed b. Abdurrahman b. Ahmed b. Muhammed. Ebûssenâ Şemseddin. Beyânu’l-muhtasar şerhu Muhtasar-i İbni’l-Hâcib. thk. Muhammed Muzhir Bekâ. Suud: Dâru’l-Medenî, 1986.
Karaman, Hayrettin. İslam Hukuk Tarihi. 4. Basım, İstanbul: İz Yayıncılık, 2004.
Kâtip Çelebi. Keşfü’z-zünûn an esâmî’l-kütübi ve’l-fünûn. Dâru İhyâi’t-türâsi’l-Arabî. Beyrut: y.y., ts.
Koca, Ferhat. “Molla Hüsrev”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/252-254. Ankara: TDV Yayınları, 2005.
Koçinkağ, Mansur. Şemseddin el-İsfahânî’nin (ö. 688-1289) Hilâf İlmine Dair Yazma Eserinin İncelenmesi. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi: 11. (2017), (187-196).
Kömbe, İlker. Osmanlı-Türk Düşüncesinde Münâzara İlmi ve Abdünnâfî İffet’in Tercüme-i Adâb-ı Gelenbevî Adlı Eseri. Divan İlmî Araştırmalar: 20 (2006/1), (119-167).
Kutlay, Halil İbrahim. Kashf al-Gummah, bi-takhreej hadith Ikhtilafu Ummaty Rahmah (in Arabic). Hadis Tetkikleri Dergisi (HTD). 2: 1, (2004), (81-104).
Özen, Şükrü. “Hilâf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/527-538. Ankara: TDV Yayınları, 1998.
Özen, Şükrü. “Kâdı Şureyh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/119-121. Ankara: TDV Yayınları, 2001.
Özen, Şükrü. “İhtilâf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/565-568. Ankara: TDV Yayınları, 2000.
Özer, Hasan. Molla Hüsrev'in er-Risâle fi’l-velâ’sı. Molla Gürânî’nin Reddiyesi ve Molla Hüsrev’in Cevabı: Tahkikli Neşir. İslâm Araştırmaları Dergisi: 24, (2010), 173-207.
Öztürk, Abdülvahap. İmam-ı Azâm Ebû Hanîfe ve Eserleri. İstanbul: Şamil Yayınevi, 2012.
Râgıp el-İsfehânî. Müfredât Kur’ân Kavramları Sözlüğü. çev. Yusuf Türker. İstanbul: Pınar Yayınları, 2012.
Saçaklızâde, Muhammed b. Ebi Bekr. Tertîbu’l-ulûm. thk. Muhammed b. İsmail Seyyid Ahmed. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiye, 1988.
Şafiî, Muhammed b. İdris. el-Üm. thk. Rifat Fevzi Abdulmuttalib. b.y., Dâru’l-Vefâ, 2001.
Tarsûsî, Necmeddin İbrahim b. Ali. Tuhfetü’t-Türk fîmâ yecibü en yuʿmele fi’l-mülk. thk. Abdulkerim Muhammed el-Hamedâvi. b.y., y.y., ts.
Taşköprizâde, Ahmed b. Mustafa. Miftâhu’s-saâde ve mesâbihu’s-siyâde fî mevzuâti’l-ulûm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 1985.
Teftâzânî, Sadeddin Mesud b. Ömer. Şerhu’t-telvîh ale’t-Tavzîh. Mısır: Mektebetü Sabîh, ts.
Tehânevî, Muhammed Ali. Keşşâfü ıstilâhâti'l-fünûn ve’l-ulûm. Beyrut: Mektebeti Lübnân Nâşirun, 1996.
Uzun, Mustafa. “Fatıma/Edebiyat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/223-224. Ankara: TDV Yayınları, 1995.
Ülker, Öktem. “Dârulfünûn’da Hilâfiyyât”. Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi. 8: 08 (1997), (205-219).
Yaşaroğlu, M. Kamil. “Molla Gürânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/248-250. Ankara: TDV Yayınları, 2005.
Yüksel, Emrullah. “Birgivî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/191-194. Ankara: TDV Yayınları, 1992.
Zehebî, Şemseddin Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed b. Osman b. Kaymaz. Siyer-u a‘lâmi’n-nübelâ. 18 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2006.
Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Mahmud b. Amr b. Ahmed. Esâsü’l-belâga, thk. Muhammed Bâsil Suved. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
Zerkeşî, Bedruddin. el-İcâbe bi irâdi mâ istedrekethu Âişete ale’s-sahâbe. thk. Said el-Afgânî. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-İslâmî, 1970.
Zeydan, Abdulkerim. Hilâf İlmi ve İslam Hukukçularının Hukuki İhtilaflarının Sebepleri. çev. Abdullah Kahraman. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergis: 3 (1999), (273–290).
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
