Abbâsîler Dönemine Kadar Mısır’da Kıptîler ve Müslümanlarla İlişkileri
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.659192Anahtar Kelimeler:
İslâm Tarihi- Kıptîler- Emevîler- Mısır- İslâm FetihleriÖz
İslâm’ın ilk dönemlerinde Müslümanlar farklı coğrafyalara hâkim olmuşlar ve buralarda farklı etnik ve dini kimlik sahibi topluluklarla ilişkiye girmişlerdir. Bu bağlamda fetih öncesinde Bizans için, fetihten sonra ise Müslümanlar için büyük önem ifade eden Mısır, Hz. Ömer döneminde hâkimiyet altına alınmıştır. Fetih sırasında Mısır topraklarında genel olarak Kıptî yerli halk ve Bizans destekli Rumlar yaşamaktaydı. Kıptîler kendilerine özgü yaşam şekilleriyle yöneticilerinden farklı özelliklere sahiplerdi ve Mısır’da ikinci sınıf insan muamelesi görmekteydi. Bu çalışmada Mısır diyarının yerli halkı olan Kıptîler’in İslâm öncesindeki yaşantıları ve fetihle birlikte yeni idarecilerle olan ilişkileri Emevîler dönemini de içine alacak şekilde konu edilmiştir. İlk fethedilen bölgelerden olan Mısır’da görevli valiler ilk dönemlerden itibaren halka daha önce yaşadıkları olumsuzlukların aksine hoşgörüyle yaklaşmışlar, inanç özgürlüğü başta olmak üzere huzur içerisinde bir hayat yaşama imkânı sunmuşlardır. Kıptî Hıristiyan halkın önemli bir kısmı fetihten sonraki birkaç yüzyıl içinde İslâm’ı tercih etmiş, bir kısmı ise cizye vergisini düzenli olarak ödemişlerdir. Ancak özellikle bazı Emevî idarecilerinin vergilerle ilgili bir kısım uygulamaları yerli halkın öfkesine ve ayaklanmaların yaşanmasına sebep olmuştur. Buna rağmen genel olarak baktığımızda fethinden Abbâsîler dönemine kadar olan yaklaşık yüz on yıllık bir sürede Kıptîler Müslüman idareci ve yöneticilerle huzur içerisinde yaşamışlardır. Müslümanların Mısır’daki Hıristiyan halkla olan ilişkileri ilk dönemde Müslüman idarecilerin Gayr-ı Müslim tebaaya olan yaklaşımı hakkında da bilgiler vermesi yönüyle önemlidir. Bu çalışmada Kıptîlerin Mısır’ın fethinden sonra özellikle Emeviler döneminde Müslüman idarecilerle olan ilişkilerinin hangi düzeyde olduğunun ortaya konulması amaçlanmıştır.
Referanslar
Abdülhâdî, Cemal. Fethu Mısr. Kāhire: Dâru’t-Tevzi´ ve’n-Neşri’l-İslâmî, 1999.
Ahmet, Abdürrezzâk Ahmet. Târîhu Mısr ve âsâruha’l-İslâmî münzü’l-fethi’l-Arabî hattâ nihâyeti’l-asri’l-Fâtımî. Kāhire: Dâru’l-Fikr, 1993.
Aksu, Ali. “Emevîler Döneminde Sosyal Tabakalar”. İSTEM 4/8 (2006): 63-81.
Anter, İsmail Ahmed – Abbâdi, Hüsâm. Delîl mûciz li âsâri’l-medîneti’l-İskenderiyye. İskenderiye: Müessesetü Şebâbi’l-Câmia, ts.
Artokça, İzzettin. Kıptîler. Ankara, 2013.
Atçeken, İsmail Hakkı. Devlet Geleneği Açısından Hişam b. Abdülmelik. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2001.
Atiya, Aziz Suryal. Doğu Hıristiyanlığı Tarihi. Trc. Nurettin Hiçyılmaz. İstanbul: Doz Yayınları, 2005.
Baş, Ayşenur. Papa III. Şenuda Döneminde Mısır’da Kilise-Devlet ve Kıptî-Müslüman İlişkileri. Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2013.
Belâzûrî, Ahmed b. Yahyâ b. Câbir. Ensâbu’l-eşrâf. Thk. Süheyl Zekkar - Riyad ez-Zirikli. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.
Belâzûrî, Ahmed b. Yahyâ b. Câbir. Fütûhu’l-büldân. Trc. Mustafa Fayda. İstanbul: Siyer Yayınları, 2013.
Beyazyüz, Kevser. Mısır’da Toplum, Sosyo-Kültürel ve Ekonomik Yaşam (Fethinden Emevîler Döneminin Sonuna Kadar). Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, 2015.
Bolay, Süleyman Hayri. Felsefî Doktrinler ve Terimler Sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları, 1997.
Çelik, Mehmet. “Süryani Kaynaklarına Göre İmparator Marcian’ın İskenderiye Kütüphanesini Yaktırması ( 1 Ağustos 455 )”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 10/1 (2000): 51-67.
Çelik, Mehmet. Bizans İmparatorluğunda Din-Devlet İlişkileri I. İzmir, 1999.
DİA, “Kıptîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25: 424-426. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
Durant, William James. Kıssatu’l-hadâra. Trc. Zeki Necip Mahmut. Beyrut, 1988, 12.
Duygu, Zafer. Hıristiyanlık ve İmparatorluk (Geç Antikçağ’da Kilise-Devlet İlişkileri ve Kristoloji Paradigmaları). İstanbul: Divan Kitap, 2017.
Ebû Râbiye, Abdulhâlik Seyyid. Amr b. el-Âs, beyne yedeyi’t-târîh. Kāhire: ez-Zehrâ li’l-A‘lâmi’l-Arabî, 1988.
Ebu’l-Ferec el-Bağdâdî, Kudâme b. Ca‘fer. Kitâbu’l-harâc. Bağdat: Dâru’r-Reşîd, 1981.
Erbaş, Ali. Hıristiyanlık’ta Reform ve Protestanlık Tarihi. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2015.
Erdem, Mustafa. “Kıptî Kilisesi Üzerine Bir Araştırma”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36/1 (1997): 143-178.
Erkal, Mehmet. “Cizye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8: 42-45. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
Eroğlu, Ahmet Hikmet. “Hıristiyanların Bölünme Sürecine Genel Bir Bakış” Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 41 (2000): 309-325.
Gök, Murat. İslâm Tarihi ve Medeniyetinde İskenderiye Şehri. Ankara: Gece Kitaplığı, 2018.
Harputlî, Husnî. el-İslâm ve ehlü’z-zimme. Kāhire, 1969.
Hasan, İbrahim Hasan. Siyasî, Dini, Kültürel, Sosyal İslâm Tarihi. İstanbul, 1985-1987.
Hınz, Walther. İslâm’da Ölçü Sistemleri. Trc. Sevim Acar. İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları, 1990.
Hitti, Philip Khuri. Siyasî ve Kültürel İslâm Tarihi. Trc. Salih Tuğ. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2011.
İbn Abdilber, İbn Ömer Yûsuf b. Abdullah. el-İstîâb fi ma´rifeti’l-ashâb. Thk. Ali Muhammed el-Becavî. Beyrut: Dâru’l-Ceyl, 1992.
İbn Abdilhakem, Ebu’l-Kāsım Abdurrahman b. Abdillah. Fütûhu Mısr ve’l-mağrib Port Saîd: Mektebetü’s-Sekāfeti’d-Dîniyye, 1995.
İbn Haldûn, Abdurrahman b. Muhammed. Târîhu İbn Haldûn. Thk. Halil Şehâde. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1988, 2.
İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İsmâil b. Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türâsi’l-Arabî, 1988, 8.
İbn Sa´d, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim. et-Tabakātü’l-kübrâ. Thk. Muhammed Abdülkadir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
İbn Tağriberdî, Cemaleddin Yûsuf. en-Nücûmu’z-zâhira fî mulûki Mısr ve’l-Kāhira. Mısır: Dâru’l-Kütüb, ts.
İbnü’l-Cevzî, Şemsüddîn Ebi’l-Muzaffer. Mir’âtü’z-zamân fi tevârîhi’l-a´yân. Dımeşk: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2013.
İskenderî, Ömer. Târîhu Mısr ile’l-fethi’l-Usmânî. Mısır, 1920.
Kahle, Paul. Zur Geschichte des mitelalterlichen Alexandria. Berlin: Der İslâm, 1922.
Kallek, Cengiz. “Meks”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28: 583-588. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
Kapar, M. Ali. “Emevî Valilerinden Abdülazîz b. Mervân”. İSTEM 4/8 (2006): 43-49.
Kāşif, İsmail. “Ta´rîbu müctemei’l-İskenderiyye”. İskenderiye, 1973.
Kāşif, İsmail - Served, Cemaleddin - Âşûr, Saîd Abdulfettah. Mevsûatu târîhi Mısr abre’l-usûr. Kāhire, 1993.
Kilâî, Ebû Rebî Süleyman b. Mûsa el-Endelûsî. el-İktifâ bimâ tezammenehû min meğâzî Rasûlillah ve’s-selâseti’l-Hulefâ, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
Kindî, Ebû Ömer Muhammed b. Yûsuf. Kitâbu’l-Vulât ve Kitâbu’l-Kudât, Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekāfiyye, 1987.
Makrizî, Ebü’l-Abbas Takıyyüddîn Ahmed b. Ali b. Abdülkadir. el-Mevâiz ve’l-i‘tibâr, bi zikri’l-hıtat ve’l-âsâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
Marsot, Afaf Lutfi al-Sayyıd. Mısır Tarihi (Arapların Fethinden Bugüne). Trc. Gül Çağlalı Güven. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2010.
Moro, Muhammed. Yâ Akbâta Mısra intebihû. Kāhire, 1973.
Müslim, Ebu’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiu’s-sahîh. Dımeşk, ts.
Nüveyrî, Şihabuddîn Ahmed b. Abdulvehhâb. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. Kāhire: Dâru’l-Kütüb ve’l-Vesâiki’l-Kavmiyye, 2003.
Özdemir, Mehmet. “Hanzale b. Safvân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16: 52-53. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
Özkuyumcu, Nadir. Mısır ve Kuzey Afrika’nın Müslümanlar Tarafından Fethi. Manisa: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2007.
Öztürk, Levent. İslâm Toplumunda Hıristiyanlar. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2012.
Rufeyle, Yakup Nahle. Târîhu’l-ümmeti’l-Kıptîyye. Mısır, 2000.
Sadeddin, İbrahim. el-Milel ve’n-nihal ve’l-a´râk (Humûmu’l-ekalliyyât fi’l-vatani’l-Arabî). Kāhire, 2018. 3.
Safedî, Salâhuddîn Halil b. Aybek. el-Vâfî bi’l-vefeyât. Beyrut, 2000.
Sağlam, Ahmet. Tolunoğullarının Kuruluşundan İhşîdîlerin Yıkılışına Kadar Mısır’da Gayr-i Müslimler. Yüksek Lisans Tezi, Celal Bayar Üniversitesi, 2011.
Sâlim, Seyyid Abdülaziz. Târîhu’l-İskenderiyye ve hadâratuhâ fi’l-asri’l-İslâmî. İskenderiye: Müessesetü Şebâbi’l-Câmia, 1982.
Sallâbî, Muhammed Ali. Mü’minlerin Emiri Hz. Ömer. Trc. Mehmet Akbaş. İstanbul, 2008.
Sert, Ekrem. Mısır Kıptî Kelimesi ve Günümüzdeki Durumu. Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi, 2017.
Seyyid, Eymen Fuad. “İskenderiye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22: 574-580. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
Suyûtî, Abdurrahman b. Ebî Bekr Celaleddin. Husnü’l-muhâdara fî târîh-i Mısr ve’l-Kāhira. Thk. Muhammed Ebu’l-Fadl. Mısır: Dâru İhyâi Kütübi’l-Arabî, 1967.
Şimşek, Aslıhan Arslantürk. Ortadoğuda Kimlik Sorunu ve Kıptîler. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2010.
Takkûş, Muhammed Suheyl. Târîhu’l-hulefâi’r-râşidîn (el-futûhât ve’l-incâzâti’s-siyâsiyye). b.y:. Dâru’n-Nefâis, 2003.
Tantavî, Ali. el-Câmiu’l-Ümevî fî Dımaşk. Dımaşk: Matbaatü’l-Hükûme, ts.
Wiet, Gaston. “Kıptîler”. İslâm Ansiklopedisi. 6: 716-733. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı, 1967.
Yuhanna, Menessa. Târîhu’l-kenîseti’l-Kıptîyye. Kahire: Mektebetü’l-Mehabbe, 1983.
Yüksel, Mücahit. Emevîler Döneminde Hıristiyanlar. Doktora Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, 2016.
Zağlûl, Sa´d. “el-İskenderiyyetü’l-İslâmiyye”, târîhu’l-Medîne mine’l-fethi’l-Arabî ile’l-asri’l-Fâtımî. İskenderiye, 1963.
Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. Târîhu’l-İslâm. b.y., 2003.
Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. el-İber fi haberi men ğaber. Beyrut, ts.
Zeydan, Corci. Târîhu Mısri’l-hadîs (mine’l-fethi’l-İslâmî ilâ hâze’l-asr). Mısır: Matbaatü’l-Hilâl, 1925.
Ziriklî, Hayruddin. el-A´lâm. Beyrut, 2002.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
