Osmanlı’da Para Vakfı Uygulamasına Güçlü Bir İtiraz: İmam Birgivî’nin Para Vakfı Aleyhindeki Görüşleri

Main Article Content

Necmeddin GÜNEY
Necmettin Erbakan Üniversitesi, Ahmet Keleşoğlu İlahiyat Fakültesi, İslam Hukuku Anabilim Dalı

DOI:

10.30523/mutefekkir.584338
Atıf: Güney, Necmeddin. "Osmanlı’da Para Vakfı Uygulamasına Güçlü Bir İtiraz: İmam Birgivî’nin Para Vakfı Aleyhindeki Görüşleri". Mütefekkir 6/11 (2019): 13-32. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.584338.

Zotero Mendeley EN EndNote

Öz

Vakıflar, İslam medeniyetinin önemli unsurlarından birini teşkil eden hayır kurumlarıdır. Vakıfların faaliyet alanı tarihi süreç içinde genişlemiş ve özellikle Osmanlı döneminde paranın vakfedilmesi uygulaması kısa sürede yaygınlaşmıştır. İlke olarak, vakfedilen malın gayri menkul/akar olması esastır. Bu sebeple, para vakıfları konusunda ciddi tartışmalar ortaya çıkmış ve özellikle Kanuni döneminde Ebüssuûd Efendi (ö. 982/1574) ve Çivizâde Muhyiddin Mehmed Efendi (ö. 954/1547) gibi ulemânın karşılıklı olarak kaleme aldığı risalelerde tez ve anti tezler ortaya konularak mesele derinlemesine tartışılmıştır. Tartışmaların yoğun yaşandığı dönemde henüz genç bir medrese talebesi olan Birgivî (ö. 981/1573), 1548’de Kanûnî’nin emriyle konu nihai olarak para vakıfları lehine karara bağlanmasına rağmen, sonraki yıllarda kaleme aldığı eser ve risalelerde paranın vakfının cevazına ve mevcut uygulama biçimine karşı çıkmıştır. Çalışmamız, konunun fıkhi ve tarihi arka planını, önceki tartışmaların taraflarını muhtasar biçimde ele aldıktan sonra, İmam Birgivî’nin konuyla ilgili görüş ve eleştirilerini, konuya değindiği dört eseri çerçevesinde ortaya koymaya çalışacaktır.

Anahtar Kelimeler:

İslam Hukuku, Birgivî, Ebüssuûd, Para Vakfı, es-Seyfü’s-Sârim

Article Details

Kaynakça

  • Akgündüz, Ahmet. Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri. 9 Cilt. İstanbul: Fey Vakfı Yayınları, 1990.
  • Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukûk-ı İslâmiyye ve Istılahât-ı Fıkhiyye Kâmûsu. İstanbul: y.y., ts.
  • Birgivî, Muhyiddîn Muhammed b. Pir Ali, Risale li ibtâli vakfi’n-nukûd, İstanbul, 1240.
  • Birgivî, Muhyiddîn Muhammed b. Pir Ali, es-Seyfü’s-sârim fî ademi cevâzi vakfi’l-menkul ve’d-derâhim, (Taşbaskı dokuz risale kapsamında). İstanbul: y.y., 1280.
  • Birgivî, Muhyiddîn Muhammed b. Pir Ali. İnkâzü'l-hâlikîn. Thk. Hüsameddin b. Mûsa Affâne. Kudüs: y.y., 2002.
  • Birgivî, Muhyiddîn Muhammed b. Pir Ali. et-Tarîkatü’l-Muhammediyye ve’s-sîratü’l-Ahmediyye. Thk. Muhammed Rahmetullah Nedvî. Dımeşk: y.y., 1432/2011.
  • Burhâneddin el-Buhârî, Burhâneddin (Burhanü’ş-şeria) Mahmud b. Ahmed Merğînânî. el-Muhîtu’l-burhânî fi’l-fıkhi’n-Nu‘manî. Thk. Abdulkerîm Sâmî el-Cundî. 9 Cilt. Beyrut: y.y., 1424/2004.
  • Derdîr, Ebu’l-Berekât Sîdî Ahmed b. Muhammed. eş-Şerhu’s-sağîr alâ Akrabi’l-mesâlik ilâ mezhebi’l-İmâm Mâlik. Nşr. Ahmed Sa‘d Ali. 2 Cilt. Kahire: el-Bâbî el-Halebî, 1372/1952.
  • Döndüren, Hamdi. İslâm Hukukuna Göre Günümüzde Vakıf Meseleleri. İstanbul: Erkam Yayınları, 2016.
  • Dumlu, Emrullah. “XVI. Yüzyıl Osmanlı Uleması Arasında Para Vakıfları Etrafında Cereyan Eden Tartışmalar (Ebussuûd, İbn Kemal - Çivizâde, Birgivî)”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 44/2 (2015): 303-337.
  • Günay, Hacı Mehmet. “Vakıf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 42: 475-479. Ankara: TDV Yayınları, 2012.
  • İbn Âbidîn, Muhammed Emin b. Ömer. Hâşiye Reddü’l-muhtâr ale’d-Dürri’l-muhtâr şerhu Tenvîri’l-ebsâr. 8 Cilt. İstanbul, 1985.
  • İbn Kudâme, Muvaffakuddîn Ebu Muhammed Abdullah b. Ahmed. el-Muğnî. 9 Cilt. Kahire: y.y., 1968.
  • İpşirli, Mehmet. “Şeyhülislâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39: 91-96. İstanbul, TDV Yayınları, 2010.
  • Karâfî, Ebu’l-Abbâs Şehabeddin Ahmed b. İdrîs (684/1285). ez-Zehîra. Thk. Muhammed Haccî. 14 Cilt. Beyrut: y.y., 1994.
  • Karataş, Hasan. “The Cash Waqfs Debate of 1545-1548: Anatomy of a Legal Debate at the Age of Süleyman the Lawgiver”. İnsan ve Toplum 1/1 (2011): 45-66.
  • Kaya, Süleyman - Durmuş, Muhammed Emin - Bektaş, İsmail. “Muhasebe Kayıtları Işığında 18. Yüzyıl Para Vakıflarının Nakit İşletme Yöntemleri”. Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi 3/3 (2017): 50-62.
  • Kaya, Süleyman. “17. Yüzyıl Sonlarında Muhalif Bir Metin: Muhammed b. Hamza el-Aydînî’nin Bey’u’l-Îne Risalesi”. Divan Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 14/26 (2009): 97-112.
  • Kâtip Çelebi, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah el-İstanbûlî (1067/1657). Keşfu’z-zunûn an esâmi’l-kütübi ve’l-funûn. Nşr. Şerafettin Yaltkaya - Kilisli Rifat Bilge. 2 Cilt. İstanbul: y.y., 1971.
  • Kudûrî, Ebu’l-Hasen Ahmed b. Muhammed. et-Tecrîd: el-Mevsûatü'l-fıkhiyyetü'l-mukârane. Thk. Muhammed Ahmed Sirâc - Ali Cuma. 12 Cilt. Kâhire: y.y., 2004.
  • Kurt, İsmail. Para Vakıfları: Nazariyat ve Tatbikat. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1996.
  • Mandaville, Jon E. "Usurious piety: The Cash Waqf Controversy in the Ottoman Empire". International Journal of Middle East Studies, 10/3 (1979): 289-308.
  • Martı, Huriye. Birgivî Mehmed Efendi. Ankara, 2008.
  • Merğînânî, Burhânuddîn Ebu’l-Hasen Ali b. Ebû Bekir. el-Hidâye şerhu Bidâyeti’l-mübtedî (Fethu’l-Kadîr’le birlikte). 9 Cilt. Kahire: y.y., 1389/1970.
  • Okur, Kâşif Hamdi. “Para Vakıfları Bağlamında Osmanlı Hukuk Düzeni ve Ebüssuûd Efendinin Hukuk Anlayışı Üzerine Bazı Değerlendirmeler”. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/7-8, (2005): 33-58.
  • Ömer Hilmi Efendi. İthâfu’l-ahlâf fî ahkâmi’l-evkâf. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1307.
  • Özcan, Tahsin. Osmanlı Para Vakıfları: Kanûnî Dönemi Üsküdar Örneği. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2003.
  • Özkan, Mehmet. XVI. Yüzyıl Osmanlı Âlimi ve Fakihi Muhammed Birgivî’nin Fıkhî Meselelere Yaklaşımı. Bursa: Emin Yayınları, 2016.
  • Serahsî, Ebu Bekir Muhammed b. Ebû Sehl. el-Mebsût. 30 Cilt. Beyrut: y.y., 1414/1993.
  • Şimşek, Mehmet. “Osmanlı Cemiyetinde Para Vakıfları Üzerine Münakaşalar”. AÜİFD 27 (1985): 207-220.
  • Şîrâzî, Ebu İshak Cemaleddin İbrahim b. Ali. el-Mühezzeb. 3 Cilt. Thk. Zekeriyya Umeyrat. Beyrut: y.y., 1995/1416.
  • Trablûsî, Burhâneddin İbrahim b. Musa. el-İs‘âf fî ahkâmi’l-evkâf. 2. Baskı. Mısır: y.y., 1320.
  • Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi. 8 Cilt. Ankara: y.y., 1983.
  • “Vakf”, el-Mevsûatü’l-fıkhiyye. 44: 108-222. Kuveyt: Vezaratu'l-Evkaf ve'ş-Şuûni'l-İslâmîyye, 2006.
  • Yüksel, Emrullah. “Birgivî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6: 191-194. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.