Klasik Dönem Bazı Arap Şiirindeki Kelâm Muhteviyatı
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.441658Anahtar Kelimeler:
Kelâm- Şiir- Esas- Haşir- ÂhiretÖz
Hissedilen duygularla düşüncelerin aktarımında şiir önemli edebi bir türdür. Bu önemli fonksiyonuna binaen birçok alanda kullanılagelmiştir. Arapça şiirlerde Kelâm ilmine yönelik birçok konudan bahsedildiği görülmektedir. Hz. Peygamber’in (s.a.v.) övgülerine mazhar olan Arap şiirinde oldukça zengin içerikli kelâm muhteviyatını görüyoruz. Özellikle Allah’ın varlık ve birliği, nübüvvet, ölüm ve âhiret hayatı, Allah’ın yüce kelâmı gibi esaslardan bahsetmekle beraber, ayrıca insanın iki dünya için yapmak durumunda olduğu amellerinden ve insanın kulluk görevini yerine getirerek iki dünyanın da dengesini sağlamak zorunluluğundan bahsedilmektedir. Ancak şiirlerde sadece bu konular değil, başkaca konular da ele alınmıştır. Kişinin sözü ile amelinin örtüşmesi, malın kimin için kazanıldığı, dostlukların Allah için olması, dünyevî bir artı taşımaması, âhiret azığının ölmeden önce gönderilmesi gibi daha birçok konu şiirlerde işlenmiştir. Gönül isterdi ki bütün bu konuları makalemizde işleyelim, ama makalemizin alanı bunları istiab edecek sınırsızlıkta olmadığından sadece yukarıda zikrettiğimiz esasların bazılarından bahsetmeyi uygun gördük. Allah’ın varlık ve birliği, Hz. Muhammed’in risâleti, ölüm ve haşir ve Allah’ın yüce kelâmı Kur’an hakkında şiir ve kelâm ilişkisini ele alırken, başta Kur’an ve sünnet olmak üzere kelâm ulemasının görüşlerinden de yararlanarak makalemizi hazırlamayı ve sunmayı uygun bulduk.Referanslar
Abdülcebbar, Ebü’l-Hasen b. Abdülcebbar b. Ahmed.el-Muhîyt bi’t-teklif. Thk. Ömer es-Seyyid Azmî. Kahire: Dâru’l-Mısriyye, 1386/1965.
Abdülmelik b. Muhammed b. İsmail Ebu Mansur. Ahsene mâ Semî’te. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İslamiyye, 1421/2000.
Abdüsselam b. İbrahim el-Lekanî. İthafü’l-Mürid Bi Cevhereti’t-Tevhit. 2. Baskı. Kahire: Matbaatü’s-Seade, 1375/1955.
Afîfî, Abdürrezzak. Müzekkiratü’t-tevhid. Tsh. Zekeriyya Ali Yusuf. Suudi Arabistan: Matbaatü Ensari’s-Sünne, 1420/1999.
Ahmed b. Ali b. Sabit er-Rifâî. el-Burhanü’l-Müeyyed. Thk. Abdülğanî Nekamî. (Beyrut: Dâru’l-kütübi’n-Nafis, 1408/1988).
Bahu, Mustafa. Akaidü’l-Eşaire. Kahire: el-Mektebetü’l-İslamiyye, 1433/2012.
Beyhakî, Ebu Bekr Ahmed b. el-Hüseyin b. Ali. Delâilü’n-Nübüvve ve marifetü ahvali sahihi’ş-şeria. 3. Baskı. Haydaraabat: Daru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1405/1985.
Buhârî, Ebu Abdullah Muhammed b. Ebi’l-Hasen İsmail b. İbrahim b. el-Muğîre b. el-Ahnef. Sahîhu’l-Buhârî. Tsh. Muhammed Zihni Efendi. İstanbul: Matbaatü Dâri’t-Tabaati’l-Âmire, 1401/1981.
Müslim, Ebu’l-Hasen Müslim b. El-Haccac. Sahihi Müslim. Thk. Muhammed Fuad Abdülbaki. İstanbul: Çağrı Yayınlarından Daru İhyai’t-Türas el-Arabiy’e göre tam ofsed, 1401/1981.
Ebû Abdullah Ahmed Ömer. el-Mû’cizetü’l-Kur’an’iyye. Libya: Dâru’l-kütübi’l-vataniyye, 1423/2003.
Ebü’l-Bekâ, Salih b. El-Hüseyin el-Caferî. Tahcîl men harrefe’t- Tevrati ve’l-İncil. Thk. Mahmud Abdurrahman Kadah. Riyad: Mektebetü’l-âbikan, 1419/1998.
el-Aclûnî, İsmail b. Muhammed b. Abdilhadî. Keşfü’l-hafa ve müzilü’l-ilbas amma iştehere mine’l-ehadisi ala elsineti’n-nas. Thk. Şeyh Muhammed Abdülaziz el-Halidi. Beyrut: Dâru’l-Küttabi’l-İlmiyye, 1418/1997.
el-Bakıllanî, Muhammed b. Tayyip b. Muhammed b. Cafer b. el-Kasım. el-İnsaf li’l-Kur’an. 2. Baskı. Thk. Muhaammed Zağlul İslam. Beyrut: Münşietü’l-Maarif, 1422/2001.
el-Câvî, Muhammed b. Ömer Nevevî. Merah lebid li keşfi ma’ne’l-Kur’an’il-Mecid. Tsh. Muhammed Emin ed-Danavî. Beyrut: Daru’l İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1417/1996.
el-Cezâirî, Tahir. el-Cevahiru’l-kelâmiyye fî îdâhi’l-akideti’l-İslamiyye. Beyrut: Dâru İbni Hazm, 1409/1988.
el-Cüveynî, Ebü’l-Meali Abdülmelik. Kitabü’l-irşad ila kvaatii’l-edilleti fî usûli’l-îtkad. 2. Baskı. Beyrut: Müesssetü’l-Kütübi’s-Sekafe, 1413/1992.
el-Hafacî, Şihabüddin Ahmed b. Muhammed b. Ömer. Haşiyetü’ş-Şihap ala tefsiri’l-Beydavî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
el-İşbehani, İsmail b. Muhammed b. El-Fazl b. Ali, Kitabü delaili’n-Nübüvve. Thk. Muhammed b. Muhammed el-Hattad. Riyad: Dâru Tayyibe, 1409/1979.
el-İbşihî, Şihabüddin b. Muhammed. el-Müstetraf fî külli fennin müstazraf. Beyrut: Daru’l-Kalem, 1981.
el-Meydânî, Abdurrahman Hasan Habenneke. el-Akidetü’l-İslamiyye ve üsesüha. 8. Baskı. Dimeşk/Şam: Dâru’l-Kalem, 1418/1997.
en-Nesefî, Ebü’l-Muın Meymun b. Muhammed. Tebsiratü’l-edille fî usûliddin. 2. Baskı. Ankara: Başak Matbaacılık, 1423/2004.
en-Nisâbûrî, Nizamüddin el-Hasen b. Muhammed b. Hüseyin el-Gummî. Tefsîru’n-Nisaburî. Beyrut: Matbaatü’l-Kübra’l-Emiriyye’ye göre tam ofsed, 1416/1995.
es-Sâbûnî, Muhammed Ali. Muhtasar Tefsiri İbni Kesir. 7. Baskı. Thk. Aynı Adami. Beyrut: Dâru’l-Kur’an’il-Kerim, 1401/1981.
es-Sâbûnî, Muhammed Ali. et-Tibyan fî ulûmi’l-Kur’an. 2. Baskı. Mekketü’l-Mükerreme: Mektebetü’l-Gazzalî, 1401/1980.
es-Sâbûnî, Nureddin Ahmed b. Mahmud b. Ebi Bekr. el-Bidaye fî usûlid- din. 5. Baskı. Ankara: Dâru Matbaati’ş-Şuuni’d-Diniyye, 1416/1995.
eş-Şa’râvî, Muhammed Mütevelli. Tefsiru’ş-Şaravî. Kahire: Matbaati’l-Dari’l-Ahbari’l-Yevm, 1418/1997.
et-Tilmisânî, Ahmed b. Muhammed el-Mukrî, Nefhu’t-Tayyib min ğusni’l-Endülûsi’r-Ratip. Thk. İhsan Abbas. Beyrut: Dâru Sadır, 1388/1968.
Gazalî, Ebu Hamid Hüccetü’l-İslam Muhammed b. Muhammed. İhyau ulûmiddin. Kahire: Matbaatü Mustafa el-Babi el-Halebi, 1387/1967.
Gölcük, Şerafettin - Toprak, Süleyman. Kelâm. 8. Baskı. Konya: Dizgi Ofsed, 2014.
Hanefî, Saduddin Muhammed b. Ali b. Muhammed İbn Ebi’l-İzz. Şerhu’l-akideti’t-tahaviyye. 9. Baskı. Beyrut: el-Mektebetül-İslamî, 1408/1988.
Harpûtî, Abdüllatif. Tenkihu’l-kelâm fî akaid-i Ehli’l-İslam. Trc. İbrahim Özdemir, Fikret Karaman. Elazığ: T.D.V. Yayın Matbaacılık ve Ticaret İşletmesi, 1421/2000.
Hazîn, Alaüddin Ali b. Muhammed b. İbrahim. Lübabü’t-te’vil fî maani’t-tenzil. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1317/1895.
İbnü Âşur, Muhammed et-Tahir b. Muhammed b. Muhammed. et-Tenvir ve’t-Tahrir. Beyrut: Mektebetü’l-Medineti’r-Rakamiyye, 1420/2000.
İbnü Kayyim el-Cevziyye, Şemsüddin Ebu Abdullah Muhammed b. Ebi Bekr b. Eyyüp. Muhtasaru’s-Savaiku’l-mürsele alel-Cehmiyyeti vel-Muattıle. Kahire: Matbaatü’l-Hadis, 1414/1994.
İbnü Mace, Ebu Abdullah Muhammed b. Yezid el-Gazvînî. Sünen-i İbni Mace. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1401/1981.
İmam Şa‘rânî, Abdülvehhab b. Ahmed b. Ali. Levakihu’l-envar el-kudsiyye fî beyani’l-uhûdi’l-Muhammediyye. 2. Baskı. Kahire: Matbaatü Mustafa el-Babi el- Halebi, 1393/1973.
İmrânî, Ebu’l-Hüseyin Yahya b. Ebi’l-Hayr b. Salim. el-İntisar fi’r-red ale’l-Mutezile el-Kaderiyye el-Eşrar. Thk. Suud b. Abdilaziz el-Halef. Riyad: y.y., 1419/1999.
İsferâyinî, Tahir b. Muhammed. et-Tefsir fi’d-din ve temyizü’l-firkati’n-naciye ani’l- firkati’lhâlikin. Lübnan: Matbaatü Ensari’s-Sünneti’l-Muhammediyye, 1403/1983.
İsmail b. Hammad Cevherî. es-Sıhah, Tâcü’l-Lüğa ve Sıhahü’l-Arabiyye. Thk. Ahmed Abdülğafur Attar. Beyrut: Dâru’l-İlim Li’l-Melayin, ts.
İstanbulî, Ebu’l-Fida İsmail Hakkı b. Mustafa. Ruhu’l-beyan (Suretu’l-Maide 5/45). Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
Kâdi İyaz, İyaz b. Musa b.Ümran es-Sept. Şifa-i Şerif. Beyrut: Derseadet Mısır Baskısından Tıpkı Basım, ts.
Kârî, Molla Ali. Şerhu kitabi’l-fıkhı’l-ekber. Tsh. Muhammed Bedreddin Ebu Firas el-Halebi. Mısır: Matbaatü’t-Tekaddüm, 1323/1901.
Kattânî, Abdurrahman b. Muhammed b. Kasım el-Âsımî. Hâşiyetü’l-usûli’s-selase. B.y: Dâru’z-zahim, 1423/2002.
Kılavuz, A. Saim. Ana Hatlarıyla İslam Akaidi ve Kelâma Giriş. 25. Baskı. İstanbul: Karist Baskı Çözümleri Ltd. Şti., 1437/2016.
Komisyon, Kefa bi’l-mevti vâizan. Arapça El Kitabı Serisi 58. Suriye: Dâru’l-Vatan, ts.
Mâtürîdî, Ebu Mansur Muhammed b. Muhammed b. Mahmud. Kitabü’t-tevhid. İstanbul: Elif Ofsed Tesislri, 1400/1979.
Muhammed b. Mükerrem İbnü Manzur. Lisanü’l-Arab. Kahire: Dâru’l-Maarif, ts.
Muhammed Reşid b. Ali Rıza b. Muhammed. Tefsiru’l-Kur’an’il-Hakim. 4. Baskı. Mısır: Dâru Menar, 1411/1990.
Mukatil b. Süleyman b. Beşir. Tefsiru Mukatil. Thk. Abdullah Mahmud Şehate. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türas, 1423/2003.
Müslim, Ebü’l-Hüseyin Müslim b. el-Haccac. Sahihu Müslim. Thk. Muhammed Fuad Abdülbaki. İstanbul: Çağrı Yayınlarından Dâru İhyai’t-Türas el-Arabiy’e göre tam ofsed, 1401/1981.
Öz, Mustafa. Başlangıçtan Günümüze İslam Mezhepleri Tarihi. 4. Baskı. İstanbul: Çınar Mat. Ve Yay. Son. Tic. Ltd. Sti., 1434/2012.
Özek, Ali - Karaman, Hayrettin - Turgut Ali - Çağırıcı Mustafa - Dönmez İ. Kafi - Gümüş, Sadettin. Kur’an’ı Kerim Ve Türkçe Açıklamalı Meali. Suudi Arabistan: Kraliyet Basımı, 1412/1992.
Râzî, Fahruddin Muhammed b. Ömer el-Hatip. Me‘âlimü usûli’d-din. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Lübnani, 1411/1992.
Râzî, Fahruddin. Mefatihu’l-Ğayb. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-İlmiyye, 1421/2000.
Sağlam, Bahaeddin – Acarkan, İsmail. R. N.’de Geçen Arapça, Farsça İbareler ve Âyet, Hadis Mealleri. 3. Baskı, Tsh. Ayşe Yarıcı. İstanbul: Tebliğ Yayınları, 1424/2004.
Seâlebî, Ebu Zeyd Abdurrahman b. Muhammed b. Mahluk. el-Cevahiru’l-hisan fî tefsiri’l-Kur’an (Tefsiru’s- Sealebi). Beyrut: Müessesetü’l Â’lemi, 1418/1998.
Süyûtî, Ebu’l-Fadl Celaleddin Abdurrahman b. Ebi Bekr. el-Hasaisu’l-kübra. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1433/2012.
Süyûtî, Abdurrahman b. Ebi Bekr Celaleddin. Şerhu’s-Sudur. Thk. Abdülmecid Tu’me Halebî. Lübnan: Dâru’l-Marife, 1417/1996.
Şâfiî, Ebu Abdullah Muhammed b. İdris b. el-Abbas b. Osman b. Şafii. Divanü’l-İmami’ş-Şafii. Thk. İmi’l-Bedi’ Yakup. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1428/2007.
Şehristânî, Ebü’l-Feth Taceddin Muhmmed b. Abdilkerim. Nihayetü’l-İkdam, fî İlmi’l-kelâm. Thk. el-Fert Cüyum. Beyrut: Mektebetü’l-Müsenna, 1425/2004.
Taberî, Ebu Cafer Muhammed b. Cerir b. Yezid b. Kesir b. Ğalip. Câmiu’l-Beyan fî te’vil’l-Kur’an. Thk. Ahmed Muhammed Şakir. B.y: Müessesetü’r-Risale 1420/2000.
Teftâzânî, Sadüddin Nes’ud b. Ömer. Şerhu’l-akaidi’n-Nesefiyye. Thk. Muhammed Adnan Derviş. İstanbul: el-Mektebetü’l-Hanefiyye, ts.
Tirmizî, Muhammed b. İsa b. Sevre b. Musa. Sünenü’t-Tirmizi. Thk. İbrahim Atve İvad. Beyrut: Çağrı Yayınları, 1401/1981.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
