İbrahim b. Velîd’in Kişiliği ve İktidar Mücadelesi

Yazarlar

  • Mücahit Yüksel Necmettin Erbakan Üniversitesi, Ahmet Keleşoğlu İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri Bölümü, Arap Dili ve Belagatı Anabilim Dalı https://orcid.org/0000-0003-2958-7813

DOI:

https://doi.org/10.30523/mutefekkir.441654

Anahtar Kelimeler:

İslâm Tarihi- İbrahim b. Velîd- Mervân b. Hakem- Halife- Emevî

Öz

Kurulduğu andan itibaren muhalif hareketlerle uğraşmak zorunda kalan Emevî hanedanlığı, son zamanlarında aile içi anlaşmazlıklarla da karşı karşıya kalmıştır. Emevîlerin son dönemlerinde, Velîd b. Yezîd’in (ö. 126/744) öldürülmesiyle birlikte yaşanan sıkıntılı ortamda halife olan İbrahim b. Velîd (ö. 132/750), icraat yapma imkânı bulamamış ve kısa süren hilâfet dönemini de muhaliflerle mücadele ederek geçirmiştir. Neticede Mervân b. Muhammed (ö. 132/750) ile başa çıkamamış ve yönetimi terk ederek Mervân’a biat etmek zorunda kalmıştır. Kimi Emevî halifeleri, tarihçiler tarafından fazlasıyla dikkat çekici bulunup dönemleri ayrıntılı şekilde ele alınırken kimileri ise yeteri kadar ilgi görmemiş ve haklarında sınırlı bilgilerle yetinilmiştir. İbrahim b. Velîd de bunlar arasında bulunmaktadır. Tarih kitapları, onun hem halifelik öncesi hem de halifelik sonrası hayatı hakkında detaylı ve net bilgi sunmamaktadır. Hatta kimileri onu halife olarak dahi görmemektedir. İbrahim b. Velîd döneminin iyi anlaşılması, Emevîler döneminin sağlıklı şekilde değerlendirilmesine de katkı sağlayacaktır. Bu makalede, onun hakkında kaynaklarda bulunan bilgiler derlenmeye, kapalı kalmış ve tartışma konusu olmuş bazı konular da aydınlatılmaya çalışılacaktır. Makalede, İbrahim b. Velîd döneminin tartışmalı konularına ağırlık verilecektir. Tarih kitaplarında onun hakkında verilen bilgilerin sınırlı ve farklı olması sebebiyle rivayetlerin değerlendirilmesi ve onlar üzerinde yorumlar yapılması gerekmektedir.

Referanslar

Aktan, Hamza. “İstîlâd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23: 361-362. Ankara: TDV Yayınları, 2001.

Bek, Muhammed Hudari. Muhadarat-Tarihu ümemi’l-İslâmiyye - ed-devletü’l-Ümeviyye. Thk. Muhammed el-Usmanî. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1986.

Belâzurî, Ahmed b. Yahya b. Câbir b. Dâvud. Cümel min ensâbi’l-eşrâf. Thk. Süheyl Zekkâr-Riyâd ez-Ziriklî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.

Dîneverî, Ebû Hanîfe Ahmed b. Dâvûd. el-Ahbâru’t-tıvâl. Thk. Abdulmunʽim Âmir. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabî - İsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâh, 1960.

Fesevî, Ya’kûb b. Süfyân. el-Ma’rife ve’t-tarih. 2. Baskı. Thk. Ekrem Ziya el-Umerî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1401/1981.

Halife b. Hayyât, Ebû Amr eş-Şeybânî. Tarih. 2. Baskı. Thk. Ekrem Ziyâ el-Umerî. Dımaşk, Beyrut: Dâru’l-Kalem, Müessesetü’r-Risâle, 1397.

Işş, Yusuf. ed-Devletü’l-Ümeviyye. 2. Baskı. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1985.

İbn Asâkir, Ebu’l-Kāsım Ali İbnü’l-Hasen. Tarihu Dımaşk. Thk. Amr b. Garâme el-Amravî. Basra: Dârü’l-Fikr, 1995.

İbnü’l-Cevzî, Cemaluddin Ebu’l-Ferec Abdurrahman. el-Muntazam fî tarihi’l-ümem ve’l-mülûk. Thk. Muhammed Abdülkādir Atâ-Mustafa Abdülkādir Atâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1992.

İbnü’l-Esîr, İzzuddin Ebu’l-Hasen Ali b. Ebi’l-Kerem. el-Kâmil fi’t-tarih. Thk. Ömer Abdusselam Tedmürî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1997.

İbn Habîb, Muhammed İbni Habîb b. Ümeyye b. Amr el-Hâşimî. el-Muhabber. Thk. Ilse Lıchtenstadter. Beyrut: Dâru’l-Âfâki’l-Cedîde, ts.

İbn Hallikān, Ebu’l-Abbâs Şemsuddin Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtü’l-aʽyân ve enbâu ebnâi’z-zemân. Thk. İhsan Abbâs. Beyrut: Dârü Sâdır, 1900.

İbnü’l-Imâd, Abdülhayy b. Ahmed b. Muhammed. Şezerâtü’z-zeheb fî ahbâri men zeheb. Thk. Mahmut el-Arnaût. Dımaşk. Beyrut: Dârü İbn Kesîr, 1986.

İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İsmail b. Ömer. el-Bidâye ve’n-nihâye. Thk. Ali Şîrî. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1988.

İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim ed-Dîneverî. el-Meʽârif. Thk. Servet Ukkāşe. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb, 1922.

İbn Miskeveyh, Ebû Ali Ahmed b. Muhammed b. Yaʽkūb. Tecâribü’l-ümem ve teâkubu’l-himem. 2. Baskı. Thk. Ebu’l-Kāsım İmâmî. Tahran: Serûş, 2000.

İbn Tiktakā, Muhammed b. Ali b. Tabâtabâ. el-Fahrî fi’l-âdâbi’s-sultâniyye ve’d-düveli’l-İslâmiyye. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.

Kürd Ali, Muhammed b. Abdürrezzâk b. Muhammed. Hıtatu’ş-Şam. Dımaşk: Mektebetü’n-Nûrî, 1983.

Makdisî, el-Mutahhir b. Tâhir. el-Bed’ ve’t-tarih. Bûrsaîd: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, ts.

Mesʽûdî, Ebu’l-Hasen Ali İbnü’l-Huseyn b. Ali. Murûcu’z-zeheb ve meʽâdinu’l-cevher. Thk. Kemal Hasan Mer’î. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2005.

Sallâbi, Ali Muhammed. Emeviler dönemi. Trc. Harun Ünal. İstanbul: Ravza Yayınları, 2010.

Sarıçam, İbrahim. “İbrahim b. Velîd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21: 359. Ankara: TDV Yayınları, 2000.

Suyûtî, Abdurrahman b. Ebû Bekir, Celâluddin. Tarihu’l-hulefâ. thk. Hamdî ed-Demirdaş. Suûdi Arabistan: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 2004.

Taberî, Muhammed b. Cerîr. Târihu’l-ümem ve’l-mülûk. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1407.

Takkūş, Muhammed Süheyl. Târihu’d-devleti’l-Ümeviyye. 7. Baskı. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 2010.

Üzüm, İlyas. “Kaderiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24: 64-65. Ankara: TDV Yayınları, 2001.

Vekîl, Muhammed Seyyid. el-Ümeviyyûn beyne’ş-şark ve’l-garb. 2. Baskı, Dımaşk, Beyrut: Dâru’l-Kalem, Dâru’ş-Şâmiyye, 2014.

Yaʽkūbî, Ahmed b. Ebî Ca’fer. Tarihu’l-Yaʽkūbî. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.

Zehebî, Şemsuddin Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâti’l-meşâhîr ve’l-aʽlâm. 2. Baskı. Thk. Ömer Abdusselam et-Tedmirî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1993.

Zehebî, Şemsuddin Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed. Siyeru aʽlâmi’n-nübelâ. 3. Baskı. Thk. Şuayb el-Arnaût-Hüseyin Esad. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.

İndir

Yayınlanmış

2018-06-30

Sayı

Cilt 5, Sayı 9, Haziran 2018

Bölüm

Araştırma

Lisans

Telif Hakkı Bildirimi

Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.

MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU

Mütefekkir Editörlüğüne,

Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.

Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.

Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.

Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.

Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.

Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.

Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.

Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.

Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.

Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.