Şevkânî’ye Göre Nikâhta Veli Meselesi
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.245569Anahtar Kelimeler:
Şevkânî- Veli- Aile- Nikâh- Akid- RızaÖz
Yaşadığı çağa ilmî ve fikrî yönden ciddi tesirleri olan, kendisinden sonraki ilim adamları ve araştırmacılara örnek şahsiyet Şevkânî (ö. 1250/1834), Osmanlı devleti hâkimiyetindeki Yemen’de yaşamıştır. Bu çalışmada, müellifin nikâh akdinde veli ve onunla bağlantılı meseleler hakkındaki görüşleri çeşitli mezhep ve fakihlerin görüşleri eşliğinde ele alınmıştır. Bundan ötürü hayatı hakkında özet bilgiler verilmek suretiyle müellif, tanıtılmıştır. İslam âlimlerinin çoğunluğunun nikâh akdinde velinin bulunması ile ilgili kanaatlerine genel olarak iştirak eden Şevkânî, nikâhta velinin bulunmasının şart olduğunu ve velisiz akdedilen nikâhın geçersiz olacağını vurgular. Öte yandan mutlaka kızın da rızasının alınması gerektiğini ifade ederek velinin, rızası olmadan kızı nikâhlayabileceğini savunan âlimlerin görüşüne itibar etmez. Şevkânî, nikâh akdi için kızın vekil tayin etme selahiyetinin bulunup bulunmadığı noktasında açık ifadelerde bulunmaz. Yaptığı yorum ve değerlendirmelerden kızın vekil tayin etme yetkisinin olmadığı görüşünde olduğu anlaşılır. Diğer yandan Hz. Peygamber’in izin isteyerek evlendirdiği iki kişi hakkındaki rivayetle ilgili, Rasûlullah’ın (erkek vasfıyla) kadından vekâlet almış olabileceği veya devlet başkanı sıfatıyla müminlere velidir, açıklamasının ilk bölümü bu görüşüyle çelişki görüntüsü vermektedir.Referanslar
Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullâh Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî, Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel, thk. Şu‘ayb el-Arnavut-Âdil Mürşid, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut 1997.
Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu, Bilmen Basım ve Yayınevi, İstanbul ty.
Beydâvî, Ebû Saîd Abdullâh b. Ömer b. Muhammed, Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-te’vîl, thk. Abdulkâdir İrfân Aşşâhassûne, Daru’l-Fikr, Beyrut 2009.
Bostan, İdris, “Yemen” (Osmanlılar Dönemi), Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul 2013.
Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî, Sahîhu’l-Buhârî, Dâru’s-Selâm, Riyâd 1999.
Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî Râzî, Ahkâmu’l-Kur’ân, ths. Abdusselâm Muhammed Alî Şâhîn, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2013.
Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd, es-Sıhâh tâcü’l-luğa ve sıhâhu’l-Arabiyye, Dâru’l-Hadîs, Kâhire 2009.
Cin, Halil, İslam ve Osmanlı Hukukunda Evlenme, Selçuk Üniversitesi Basımevi, Konya 1988.
Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf, et-Ta‘rîfât, thk. Âdil Enver Hıdır, Dâru’l-Ma‘rife, Beyrut 2007.
Ebû Dâvud, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk el-Ezdî es-Sicistânî, Sünenü Ebî Dâvud, Dâru’s-Selâm, Riyâd 1999.
Erdoğan, Mehmet, Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü, Ensar Neşriyat, İstanbul 2005.
Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed, Tehzîbü’l-lüğa, thk. Muhammed Alî en-Neccâr ve dğr, Metâbi‘u Sicili’l-Arab, Kâhire 1964-1967.
Gâlib eş-Şeracî, Abdulğanî Kâsım, el-İmâmü’ş-Şevkânî hayâtuhu ve fikruh, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut-Mektebetü’l-Cîli’l-Cedîd, San‘â ty.
Heyet, Aile Hukuk Kararnâmesi, haz. Orhan Çeker, Ebru Yayınları, İstanbul 1985.
İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şehabeddîn Ahmed Askalânî, Fethu’l-bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî, thk. Abdulkâdir Şeybe Hamdi, Mektebetü’l-Mülük Fehdü’l-Vatanî, Riyâd 2001.
İbn Hazm, Ebû Muhammed b. Alî b. Ahmed b. Saîd el-Muhallâ; thk. Ahmed Muhammed Şâkir, İdâretü’t-Tıbâ‘ati’l-Münîriyye, Kâhire 1347.
İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullâh b. Ahmed b. Muhammed el-Makdisî el-Cemmâ‘îlî, el-Mugnî, thk. Abdullâh b. Abdulmuhsin Türkî-Adulfettâh Muhammed el-Hulû, Dâru ‘Âlemu’l-Kütüb, Riyâd ty.
İbn Mâce, Ebû Abdullâh Muhammed b. Yezîd, Sünenü İbni Mâce, Dâru’s-Selâm, Riyâd 1999.
İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Muhammed b. Mükerrem b. Alî el-Ensârî, Lisânü’l-‘Arab, Dâru Sâdır, Beyrut ty.
İbn Nüceym, Zeynüddîn Zeyn b. İbrâhîm b. Muhammed el-Mısrî, el-Bahru’r-râik şerhu Kenzi’d-dekâik, thc. Zekeriyyâ Umeyrat, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2013.
İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed, Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesid, Dâru’l-Ma‘rife, Beyrut 1982.
İbnü’l-Arabî, Ebû Bekr Muhammed b. Abdullâh b. Muhammed, Ahkâmu’l-Kur’ân, thk. Muhammed İbrâhîm el-Hifnevî-İsmâîl Muhammed Şendîdî, Dâru’l-Hadîs, Kâhire 2011.
İbnü’l-Hümâm, Kemâleddîn Muhammed b. Abdulvâhid b. Abdulhamîd, Şerhu Fethi’l-kadîr, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2003.
İsmâîl, Şa‘bân Muhammed, Usûlü’l-fıkh târîhuhu ve ricâlüh, Dâru’l-Merih, Riyâd 1981.
Karaman, Hayreddin, Mukayeseli İslam Hukuku, İz Yayıncılık, İstanbul 2014.
Kâsânî, Ebû Bekr ‘Alâeddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed, Bedâi‘u’s-sanâi‘ fî tertîbi’ş-şerâi‘, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1986.
Kaya-Nail, Eyyüp, Said Okuyucu, “Şevkânî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul 2010.
Kirmânî, Ebû Abdullâh Şemseddîn Muhammed b. Yûsuf b. Alî, el-Buhârî bi-şerhi’l-Kirmânî, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, Beyrut 1981.
Kurtubî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Ahmed el-Ensârî, el-Câmi‘u li-ahkâmi’l-Kur’ân, Dâru İbni Cezm, Beyrut 2004.
Mâverdî, Ebü’l-Hasan Alî b. Muhammed b. Habîb, el-Hâvi’l-kebîr ve huve Şerhu Muhtasari’l-Müzenî, thk. Alî Muhammed Mu‘avvid-Âdil Ahmed Abdulmevcûd, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1994.
Mergînânî, Ebü’l-Hasen Burhâneddîn Alî b. Ebû Bekr, el-Hidâye şerhu bidâyeti’l-mübtedî, thk. Ahmed Mahmûd eş-Şehâde, Dâru’l-Farfûr, Dımaşk 2006.
Mevsılî, Abdullâh b. Mahmûd b. Mevdûd el-İhtiyâr li-ta‘lîli’l-muhtâr, thk. Beşşâr Bekrî Arabî, Dâru Kubâ, Dımaşk ty.
Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî, Sahîhu Müslim, Dâru’s-Selâm, Riyâd 2000.
Nesâî, Ebû Abdurrahmân Ahmed b. Şu‘ayb b. Alî, Sünenü Nesâî, Dâru’l-Feyhâ, Dımaşk 1999.
Nesefî, Necmeddin Ebû Hafs Ömer b. Muhammed b. Ahmed, Tılbetü’t-talebe fî’l-ıstılâhâti’l-fıkhiyye, tlk. Hâlid Abdurrahmân el-Ak, Dâru’n-Nefâis, Beyrut 1995.
Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref, el-Mecmû‘ şerhu’l-Mühezzeb thk. Muhammed Necîb Mut‘î, Mektebetü’l-İrşâd, Cidde ty.
Râgıb, Ebü’l-Kâsım Hüseyn b. Muhammed el-İsfahânî, Müfredâtü elfâzi’l-Kur’ân, thk. Safvân Adnân Dâvudî, Dâru’l-Kalem, Dımaşk 1992.
Sahnûn, Abdusselâm b. Saîd et-Tenûhî, el-Müdevvenetü’l-kübrâ, Matba‘a Saâde, Mısır 1323.
Serahsî, Ebû Bekr Ahmed b. Ebû Sehl, el-Mebsût, Dâru’l-Ma‘rife, Beyrut ty.
Şâfiî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İdrîs, el-Üm, thk. Rif‘at Fevzî Abdulmuttalib, Dâru’l-Vefâ, yy. 2001.
Şelebî, Muhammed Mustafâ, Ahkâmu’l-usra fî’l-İslâm, ed-Dâru’l-Câmi‘iyye, Beyrut 1983.
Şevkânî, Muhammed b. Alî, es-Seylü’l-cerrâri’l-mütedaffik ‘alâ hadâiki’l-ezhâr, thk. Mahmûd İbrâhîm Zayed Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut ty.
Şevkânî, Muhammed b. Alî, Neylü’l-evtâr min esrâri müntekâ’l-ahbâr, thk. Muhammed Subhî b. Hasen Hallâk, Dâru İbni’l-Cevzî, yy. 1427.
Şevkânî, Muhammed b. Alî, Fethu’l-kadîr el-câmi‘u beyne fenneyi’r-rivâye ve’d-dirâye min ‘ilmi’t-tefsîr, thk. Seyyid İbrâhîm, Dâru’l-Hadîs, Kâhire 1992.
Şevkânî, Muhammed b. Alî, el-Kavlü’l-müfîd fî edilleti’l-ictihâd ve’t-taklîd, thk. Ebû Mus‘ab Muhammed Bedrî, Dâru’l-Kütübi’l-Mısrî, Kâhire 1990.
Şevkânî, Muhammed b. Alî, el-Bedru’t-tâli‘ bi-mehâsini men ba‘de’l-karni’s-sâbi‘, Dâru’l-Kütübi’l-İslâmî, Kâhire ty.
Şevkânî, Muhammed b. Alî, İrşâdu’l-fuhûl ilâ tahkki’l-hak min ‘ilmi’l-usûl, thk. Muhammed Hasen İsmâîl, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1999.
Şeybânî, Ebû Abdullâh Muhammed b. Hasen, el-Hücce ‘alâ ehli’l-Medîne, tlk. Mehdî Hasen el-Kîlânî, Âlemü’l-Kütüb, Beyrut 1983.
Şirbînî, Muhammed b. Ahmed el-Hatîb el-Kâhirî, Muğni’l-muhtâc ilâ ma‘rifeti me‘âni elfâzi’l-Minhâc, thk. Muhammed Tâmir-Şerîf Abdullâh, Dâru’l-Hadîs, Kâhire 2006.
Telkenaroğlu, M. Rahmi, “Şevkânî’nin Nakilleri Üzerine Bir Mütalaa”, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy. 18, (2011).
Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre, Câmi‘u’t-Tirmizî, Dâru’l-Feyhâ, Dımaşk 1999.
Yaman, Ahmet, İslam Aile Hukuku, İFAV Yayınları, İstanbul 2012.
Yavuz, Adil, Eş-Şevkânî ve Hadisçiliği, Basılmamış Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya 2013.
Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer, el-Keşşâf ‘an hakâiki’t-tenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, Beyrut 2003.
Zeydân, Abdulkerîm, el-Mufassal fî ahkâmi’l-mer’e ve’l-beytü’l-müslim fî’ş-şerî‘ati’l-İslâmiyye, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut 1993.
Zeydân, Abdulkerîm, el-Vecîz fî usûli’l-fıkh, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut 2004.
Zeylaî, Fahreddîn Osman b. Alî b. Mihcen Tebyînü’l-hakâik şerhu Kenzi’d-dekâik, thk. Ahmed İzzû İnâye, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2010.
Zuhaylî, Vehbe, el-Fıkhu’l-İslâmî ve edilletuh, Dâru’l-Fikr, Dımaşk 1989.
Zuhaylî, Vehbe, Usûlü’l-fıkhi’l-İslâmî, Dâru’l-Fikr, Dımaşk 2009.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
