Taberî’ye Yöneltilen Tenkitler Bağlamında Yedi Harf ve Kıraatleri Savunma Refleksi
DOI:
https://doi.org/10.30523/mutefekkir.130262Anahtar Kelimeler:
Taberî- Kur‘ân- Yedi Harf- Kıraat- TenkidÖz
Taberî’ye göre yedi harf (ahruf-i seb‘a) müteradif (benzer anlamlı) ifade biçimleridir. Ne var ki Hz. Osman, yedi harfin altısını dışarıda bırakarak sadece biriyle mushafları istinsah ettirmiş, mevcut kıraat birikimi de bu bir harfin içindeki farklılıklar olarak özü itibariyle kurrâ tarafından haber-i vâhid şeklinde nakledilmiştir. Bu sebeple Taberî tefsirinde, bir kıraatin tilavet edilebilmesi ve değerlendirilebilmesi için kıraat rivayetlerinin ittifak/icmâ etmesinin veya kurrânın çoğunluğu tarafından okunmasının önemine özellikle vurgu yapmaktadır. Bu anlayışı onun, Kur’an ve kıraat ayrımı yaptığı anlamına gelmektedir. Kendisinden sonra mütevatir olarak kabul edilen kıraatlerden bazılarını başta icmâa muhalefeti sebebiyle çeşitli açılardan tenkide tabi tutması da bunu göstermektedir. Geleneksel düşüncede ise bir kıraatin seb‘a veya ‘aşere kurrâsından nakledilmesi demek, onun hiçbir şekilde sorgulanamayacağı anlamına gelmekte ve böyle bir sorgulama ya da rivayet edilen metnin tenkidi çoğunlukla Kur’an’ı eleştirmekle eşdeğer kabul edilmektedir. Haliyle Taberî’nin, “mütevatir” kabul edilen kıraatleri çeşitli açılardan eleştirmesi, imanı ve aynı zamanda Kur’an’ın mevsukiyetini haleldar edeceği endişesiyle sakıncalı ve tehlikeli addedilmekte; hatta Taberî, kıraat ilmi açısından itibarsızlaştırılmaya çalışılmaktadır. İşte elinizdeki çalışma mezkûr tenkitleri belli değerlendirmeler eşliğinde ele almaktadır. Netice itibariyle Taberî’ye yöneltilen eleştirilerin yerleşik kabullerle ve savunmacı bir tepkiyle yapıldığı ortaya konulmaktadır.Referanslar
Altıkulaç, Tayyar, “Hişâm b. Ammâr”, TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), XVIII, 151.
Altıkulaç, Tayyar, “İbn Âmir”, DİA, XIX, ss. 308-310.
Âlûsî, Rûhu’l-me‘ânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-‘azîm ve’s-seb‘i’l-mesânî, (Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, t. y. ).
Aydın, Atik, İbn Cerîr et-Taberî’nin Kur’ân Anlayışı ve Te’vil Tercihleri, (doktora tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2004).
Bağdâdî, Abdulkâdir b. Ömer, Hızânetü’l-edeb ve lübbü lübâbi lisâni’l-Arab, thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn, (Kâhire: Mektebetü’l-Hâncî, 1418/1997).
Bağdâdî, Ebû Bekr Hatîb, Târîhu medîneti’s-selâm, thk. Beşşâr Avvâd, (Beyrût: Dâru’l-Ğarb el-İslâmî, 2001).
Bâkillânî, Seyfü’s-Sünne Ebû Bekr, el-İntisâru li’l-Kur’ân, thk. Muhammed ‘İsâm el-Kudât, (Beyrût: Dâru İbn Hazm, 2001).
Bennâ, Ahmed b. Muhammed, İthâfu fudelâi’l-beşer bi’l-kırââti’l-erbaate ‘aşer, thk. Şa‘bân Muhammed İsmail, (Beyrût: Alemü’l-Kütüb, 1987).
Cerrahoğlu, İsmail, “Muhammed İbn Cerîr et-Taberî ve Tefsiri”, AÜİFD, 1968, XVI, ss. 79-101.
Dağ, Mehmet, “Mu’tezile’ye Ehl-i Sünnet İsnâdı: ‘Kırâatlar Tevkîfî Değil, İctihâdîdir –Zemahşerî Özelinde Bir İddianın Değerlendirilmesi-” Marife, Mu’tezile Özel Sayısı, III/3 (2003), ss. 219-258.
Dağ, Mehmet, Geleneksel Kıraat Algısına Eleştirel Yaklaşım, (İstanbul: İSAM Yay. , 2011).
Dânî, Ebû ‘Amr, el-Mukni‘ fî resmi mesâhifi’l-emsâr, thk. Nûre bintü Hasen b. Fehd el-Hümeyyed, (Riyâd: Dâru’t-Tedmûriyye, 2010).
Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf el-Endelüsî, Tefsîru’l-bahri’l-muhît, thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd, Ali Muhammed Muavvid, (Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1993).
Ebû Şâme, Abdurrahman b. İsmâîl el-Makdisî, el-Mürşidü’l-vecîz ilâ ‘ulûmin tete‘allaku bi’l-kitâbi’l-‘azîz, nşr. İbrahim Şemsuddîn, (Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003).
Ebû Şâme, Abdurrahman b. İsmâîl el-Makdisî, İbrâzü’l-meʿânî min hirzi’l-emânî, thk. İbrahim Atve Avad, (Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, t. y. ).
Fayda, Mustafa, “Taberî”, DİA, XXXIX, ss. 314-318.
Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd, Me‘âni’l-Kur’ân, (Beyrût: ‘Âlemü’l-Kütüb, 1983).
Hacı Halîfe, Keşfü’z-zunûn, (Beyrut: Dâru İhyai’t-Turâsi’l-Arabî, t. y. ).
Hamevî, Yâkût, Mu’cemu’l-udebâ irşâdü’l-erîb ilâ ma’rifeti’l-edîb, thk. İhsân Abbâs, (Beyrût: Dâru’l-Ğarb el-İslâmî, 1993).
Hamidullah, Muhammed, Kur’ânı Kerîm Tarihi, çev. Salih Tuğ, (İstanbul: İFAV, 1993).
Harbî, Hüseyin Ali, Menhecü’l-İmâm et-Taberî fi’t-tercîh, (Ammân: Dâru’l-Cenâderiyye, 2008).
Hatîb, Abdüllatîf, Mu‘cemü’l-kırâât, (Dimeşk: Dâru Sa‘di’d-Dîn, 2000).
Itr, Hasan Ziyâuddîn, el-Ahrufu’s-seb‘a ve menziletü’l-kırââti minhâ, (Beyrût: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1988).
İbn Ebî Tâlib, Mekkî, el-İbâne ‘an me‘âni’l-kıraât, thk. Abdulfettah İsmail Şelebî, (Kâhire: Daru Nehda, t. y. ).
İbn Hâleveyh, Muhtasar fî şevâzzi’l-Kur’ân min kitâbi’l-bedi‘, nşr. G. Bergsträsser, (Mısır: el-Matbaatü’r-Rahmâniyye, 1934).
İbn Kesîr, el-Bidâye ve’n-nihâye, thk. İbrâhîm ez-Zeybek, (Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 2010).
İbn Mücâhid, Kitâbü’s-seb‘a fi’l-kırâât, thk. Şevki Dayf, (Kâhire: Dâru’l-Meârif, t. y. ).
İbnü’l-Arabî, Ebû Bekr, Kitâbü’l-kabes fî şerhi muvatta Malik b. Enes, thk. Muhammed Abdullah Veled Kerim, (Beyrût: Dâru’l-Garb el-İslâmî, 1992).
İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec, Fünûnü’l-efnân fî ‘uyûni ‘ulûmi’l-Kur’ân, thk. Hasan Ziyaüddîn ‘Itr, (Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyyeti,1987).
İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec, Zâdü’l-mesîr fî ‘ilmi’t-tefsîr, (Beyrût: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1404/1984).
İbnü’l-Cezerî, en-Neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr, thk. Ali Muhammed ed-Debbâ’, (Beyrût: Daru’l-Kütübü’l-İlmiyye, t. y. ).
İbnü’l-Cezerî, Ğâyetü’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâ,edtr. G. Bergsträesser, (Beyrût: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2006)
İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-târîh, (Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987).
İbnü’l-Müneyyir, el-İntisâf fî-mâ tezammenehü’l-keşşâf mine’l-i‘tizâl (el-Keşşâf’ın hamişinde) thk. ‘Âdil Ahmed Abdülmevcûd, Ali Muhammed Muavviz, (Riyâd: Mektebetü’l-Ubeykan, 1998).
İnanç, Yonis, Harun Abacı, “Zeccâc’ın (ö. 311/923) Kıraatlere Bakışı”, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XVI, sy. 30 (2014/2), ss. 113-133.
Kastalânî, Şihâbüddin, Letâifu’l-işârât li funûni’l-kırâât, thk. Âmir es-Seyyid Osman, Abdüssabûr Şahin, (Kahire: Dâru’l-Kütüb, 1972).
Kevserî, Muhammed Zâhid, Makâlâtü’l-Kevserî, (Kahire: el-Mektebetü’t-Tevfîkiyye, t. y. ).
Kılıç, Mustafa, Zemahşerî’nin el-Keşşâf’ında Kıraat Olgusu, (doktora tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2014).
Maşalı, Mehmet Emin, Kur’ân’ın Metin Yapısı, (Ankara: İlâhiyât Yay. , 2004).
Matrûdî, Abdurrahman b. İbrâhim, el-Ahrufu’l-Kur’âniyyetü’s-seb‘a, (Riyâd: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 1991).
Mennâ‘u’l-Kattân, Nuzûlü’l-Kur’ân ‘alâ seb‘ati ahruf, (Kâhire: Mektebetü Vehbe, 1991).
Mizzî, Abdülvehhâb b. Vehebân, Ehâsinü’l-ahbâr fî mehâsini’s-seb‘ati’l-ahyâr, thk. Ahmed Fâris es-Sellûm, (Beyrût: Dâru İbn Hazm, 2004).
Okçu, Abdulmecit, “Ignace Goldziher’in Taberî’den Aktarımda Bulunarak Bazı Kıraatleri Tenkidi ve Meselenin Arka Planı”, AÜİFD, Erzurum 2002, sy. 18, ss. 137-153.
Okçu, Abdulmecit, “Taberî’nin Yedi Harf Hakkındaki Görüşleri”, Bir Müfessir Olarak İbn Cerîr et-Taberî Sempozyumu, (Konya: 2010), ss. 191-200.
Okçu, Abdulmecit, Kırâat Açısından Taberî ve Tefsiri, (Ankara: Araştırma Yay. , 2009).
Öğmüş, Harun, “Kur’ân’ın Sıhhati Bağlamında Kıraat Farklılıklarının Değerlendirilmesi”, MÜİFD, 39 (2010/2), ss. 5-26.
Öztürk, Mustafa, Tefsir Tarihi Araştırmaları, (Ankara: Ankara Okulu Yay. , 2011).
Öztürk, Mustafa, Tefsirde Ehl-i Sünnet & Şia Polemikleri, (Ankara: Ankara Okulu Yay. , 2012).
Sehâvî, Muhammed Alemuddîn, Cemâlü’l-kurrâ ve kemâlü’l-ikrâ, thk. Ali Hüseyin el-Bevvâb, (Mekke: Mektebetü’t-Türâs, 1987).
Sellûm, Ahmed Faris, Cuhûdü’l-İmâm Ebî ‘Ubeyde el-Kâsım b. Sellâm fî ulûmi’l-kırâât, (Beyrût: Dâru İbn Hazm, 2006).
Semîn el-Halebî, ed-Dürru’l-mesûn fî ‘ulûmi’l-kitâbi’l-meknûn, thk. Ahmed Muhammed el-Harrât, (Dimeşk: Dâru’l-Kalem, 1986).
Sicistânî, , Kitâbu’l-mesâhif, thk. Muhibbiddin Abdussubhan Vâiz, (Beyrût: Daru’l-Beşâiri’l-İslâm, 2002).
Suyûtî, Tabakâtü’l-müfessirîn, thk. Ali Muhammed Ömer, (Kahire: Mektebetü Vehbe, 1396/1976).
Suyûtî, el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân, thk. Merkezü’d-Dirasati’l-Kur’âniyye, (Medîne: Mücemma‘ü’l-Melik Fehd li-Tıbâati’l-Mushafi’ş-Şerif, t. y. ).
Suyûtî, Şerhu’s-Suyûtî li süneni’n-Nesâî, thk. Abdulfettah Ebû Ğudde, (Halep: Mektebe Matbûati’l-İslâmiyye, 1986).
Taberî, Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân, thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî, (Kahire: Dâru Hicr, 1422/2001). (Taberî)
Vâkıdî, Muhammed b. Ömer, Kitabu’r-riddeti me‘a nebzeti min futûhi’l-Irâk, thk. Yahya el-Cebûrî, (Beyrût: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1990).
Zeccâc, Me‘âni’l-Kur’ân ve i‘râbuhû, thk. Abdülcelîl Abduh Çelebi, (Kâhire: Dâru’l-Hadîs, 2005).
Zehebî, Ma‘rifetü’l-kurrâi’l-kibâr, thk. Tayyar Altıkulaç, (İstanbul: İSAM Yay. 1995).
Zemahşerî, el-Keşşâf ‘an hâkâiki ğavâmidi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl, thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd, Ali Muhammed Muavvid, (Riyâd: Mektebetü’l-Ubeykân, 1418/1998).
Zürkânî, Muhammed Abdülazîm, Menâhilü’l-irfân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân, thk. Fevvâz Ahmed, (Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1415/1995).
Zerkeşî, Bedruddin, el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kur’ân, thk. Muhammed Ebülfadl İbrahim, (Kâhire: Daru’t-Turâs, 1984).
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
