Üretken Yapay Zeka Politikası

1. Politikanın Amacı ve Kapsamı

Aksaray Üniversitesi İlahiyat Fakültesi tarafından yılda iki kez (Haziran ve Aralık) Türkçe ve İngilizce dillerinde yayımlanan Mütefekkir dergisi; din araştırmaları başta olmak üzere İslami ilimlerin tüm alt alanları (tefsir, hadis, kelam, fıkıh, İslam tarihi, İslam felsefesi, tasavvuf vb.), Orta Doğu çalışmaları, Osmanlı çalışmaları ve Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi eğitimi gibi uzmanlık alanlarındaki bilimsel çalışmaları yayımlamaktadır.

Bu politika; ChatGPT, Claude, Gemini gibi büyük dil modelleri başta olmak üzere her türlü üretken yapay zekâ (ÜYZ) ve yapay zekâ destekli aracın, dergimize gönderilen veya yayımlanan tüm çalışmalarda (makale, kitap değerlendirmesi, çeviri, mektup vb.) yazarlar, hakemler ve editörler tarafından nasıl kullanılabileceğini ve hangi kullanımların kabul edilemez olduğunu belirler. Politika; YÖK'ün 18 Nisan 2024 tarihli "Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber"i ile TÜBİTAK ULAKBİM TR Dizin değerlendirme kriterleri başta olmak üzere; COPE, WAME, ICMJE üst-standartları ve Elsevier, Taylor & Francis, Wiley, Sage, Emerald politikaları temel alınarak hazırlanmıştır.

2. Temel Etik İlkeler

Mütefekkir; YÖK rehberinde tanımlanan ve uluslararası yayın etiği örgütlerince (COPE, WAME, ICMJE) benimsenen aşağıdaki temel ilkelere bağlı kalır:

1. Şeffaflık: Yapay zekâ kullanımı çalışmada açıkça beyan edilir; kullanılan araç, sürüm, amaç ve etki kapsamı görünür kılınır.

2. Dürüstlük: ÜYZ destekli içerik, yazarın özgün bilimsel katkısının yerine geçemez; eserin entelektüel sahipliği yazara aittir.

3. Özen: Yazar, yapay zekâ çıktılarını dini kaynaklar ve akademik literatür temelinde özenle doğrulamakla yükümlüdür.

4. Hesap verebilirlik: Çalışmanın bütününden, içindeki ayet, hadis, atıf ve YZ üretimi metin dahil olmak üzere yalnızca insan yazar(lar) sorumludur.

5. Gizlilik ve mahremiyet: Yayımlanmamış makaleler, hakem raporları, alan çalışması verileri ve katılımcı bilgileri kamuya açık YZ servislerine yüklenmez.

6. Adalet ve saygı: ÜYZ çıktılarındaki kültürel, dinî ve mezhepsel önyargılara karşı duyarlı olunur; bireylere ve gruplara saygı korunur.

7. Etik iklime katkı: Yazarlar, hakemler ve editörler, sorumlu YZ kullanım kültürünün yaygınlaşmasına aktif katkı verir.

3. İzin Verilen Kullanımlar

Yazarlar, aşağıda sıralanan amaçlarla yapay zekâ araçlarını kullanabilir; ancak Bölüm 5'te tanımlanan beyan yükümlülüğüne uymak zorundadır:

3.1 Dil ve Üslup Düzeyinde

• Türkçe ve İngilizce yazılmış el yazmasında dilbilgisi, yazım ve noktalama denetimi.

• Cümle akışını iyileştirme, anlaşılırlığı artırma, üslup tutarlılığı sağlama.

• Anadili olmayan yazarlar için akademik dil kullanımına yönelik destek (özellikle İngilizce ve Arapça yayınlarda).

• Çeviri kontrolü ve karşılaştırmalı düzeltme (yazarın kendi yaptığı çeviriyi gözden geçirme amacıyla).

3.2 Araştırma ve Yapı Düzeyinde

• Literatür taraması için ön araştırma desteği (sonuçlar daima birinci elden doğrulanmak şartıyla).

• Kavram haritalama, fikir geliştirme, kuramsal çerçeve oluşturmada beyin fırtınası.

• Makale yapısının kurgulanması, başlık ve özet için öneri alma.

• Kaynakça biçim kontrolü (ör. ISNAD atıf sistemine uygunluk).

• İstatistiksel veya nicel verilerin analizinde betimleyici hesaplama desteği (yöntemde belge tutmak şartıyla).

3.3 Teknik Düzeyde

• Görsellerin (yalnızca tablolar, grafikler ve şemalar) hazırlanmasında biçimsel destek; sadece yazarın kendi verisine dayanmak ve manipülasyon içermemek koşuluyla.

• İndeks oluşturma, anahtar kelime üretimi konusunda öneri.

• Açık erişim ve dergi biçim şablonlarına uyum kontrolü.

4. İzin Verilmeyen / Yasaklanan Kullanımlar

Aşağıdaki kullanımlar Mütefekkir tarafından kesinlikle kabul edilmez ve tespit edildiğinde Bölüm 8'de düzenlenen yaptırımları doğurur:

4.1 Yazarlık ve Sorumlulukla İlgili

• Yapay zekâ aracını yazar, ortak yazar veya katkı sağlayan olarak listelemek.

• YZ aracına atıf yapmak yerine bilimsel kaynak göstermek; YZ çıktısını kaynak yerine koymak.

• Çalışmanın tamamını veya büyük bir bölümünü yapay zekâya yazdırıp insan katkısı süsü vermek (intihal sayılır).

4.2 Dini ve Akademik İçerik Bütünlüğü

• Ayet ve hadis metinlerinin (Arapça aslı, meali veya tercümesi) yapay zekâ tarafından üretilmesi ve doğrudan kullanılması; bu tür metinlerin daima muteber kaynaklardan birinci elden alınması zorunludur.

• Hadis tahric, isnad analizi veya rical incelemesi gibi uzmanlık gerektiren işlemlerin yalnızca YZ çıktısına dayalı olarak yapılması.

• Tefsir, fıkıh ve kelam metinlerinde alıntı veya görüş atfının yalnızca YZ üzerinden yapılması; tüm görüş ve atıfların asli kaynaklarından doğrulanması zorunludur.

• Klasik İslamî eserlerden uydurma alıntı veya halüsinasyon kaynaklı atıf.

• Yapay zekâ ile üretilmiş sahte bibliyografya, var olmayan eser ya da yazar adı.

4.3 Veri ve Görsel Bütünlüğü

• Birincil araştırma verilerinin (anket, mülakat, alan gözlemi vb.) YZ ile sentetik olarak üretilmesi veya değiştirilmesi.

• Fotoğraf, minyatür, hat örneği, mimari görsel, harita gibi görsellerin YZ ile üretilmesi veya manipüle edilmesi (yayımlanmaz).

• YZ ile oluşturulmuş çeviri çalışmasının, yazar tarafından gözden geçirilmeden ve sorumluluğu üstlenilmeden "çeviri makale" olarak sunulması.

4.4 Süreç İhlalleri

• Yapay zekâ kullanımının çalışmada gizlenmesi ya da yanlış beyan edilmesi.

• Hakem raporu, editör yazışması, yayımlanmamış makale veya etik kurul belgesi gibi gizli içeriklerin kamuya açık YZ servislerine yüklenmesi.

• Kullanım şartları, yazarın metni model eğitiminde kullanılan içeriklere dahil eden YZ araçlarının kontrolsüz kullanımı.

5. Beyan Yükümlülüğü

Yazarlar; Bölüm 3'te izin verilen YZ kullanımlarını —yalnızca yardımcı yazım denetimi araçları (örn. Microsoft Editor, Türkçe yazım denetleyicileri) hariç— makalelerinde aşağıdaki biçimde beyan etmek zorundadır:

"Üretken Yapay Zekâ ve YZ Destekli Teknolojilerin Kullanımına Dair Beyan: Bu çalışmanın hazırlık sürecinde yazar(lar), [aracın adı ve sürümü] aracını [kullanım amacı: dil iyileştirme / fikir geliştirme / literatür taraması / vb.] amacıyla kullanmıştır. Yazar(lar) çıktıların doğruluğunu denetlemiş ve yayımlanan çalışmanın bütününden tam sorumluluğu üstlenmektedir."

• Beyan, Yayın Sözleşmesinin ilgili başlığı altında olmalıdır.

• Beyan, hem Türkçe hem İngilizce özet ile birlikte makalenin yayımlanan sürümünde de görünür kalır.

• Birden fazla araç kullanıldıysa her biri ayrı ayrı belirtilir.

• YZ çıktısından doğrudan alınmış cümleler tırnak içinde kullanılamaz; her durumda yazar, dini ve akademik kaynaklardan asıl atıfları sağlamak zorundadır.

6. Hakem ve Editöryel Süreçlerde YZ Kullanımı

Mütefekkir, hakem değerlendirme süreçlerinin gizlilik, bağımsızlık ve insan iradesi temelinde yürütülmesini esas alır:

8. Hakemler, kendilerine gönderilen makaleleri hiçbir şekilde kamuya açık YZ servislerine yükleyemez; bu durum açık bir gizlilik ihlalidir.

9. Hakem raporu, hakemin kendi okuma, değerlendirme ve uzmanlığı temelinde yazılır; YZ tarafından üretilen veya büyük ölçüde yeniden yazılan rapor kabul edilmez.

10. Hakemler, dil iyileştirme amacıyla kendi yazdıkları rapor üzerinde sınırlı yardımcı YZ kullanabilir; ancak bu durumu editöre bildirmeleri tavsiye edilir.

11. Editörler; intihal denetimi, dil kontrolü, biçim uyumluluğu gibi süreçlerde YZ destekli araçlar kullanabilir. Ancak hakem seçimi, kabul/ret kararı veya içerik değerlendirme gibi editöryel kararlar yalnızca insan iradesiyle alınır.

12. Mütefekkir editör kurulu, YZ destekli intihal denetim araçları (örn. iThenticate ve eklentileri) kullanılarak yapay zekâ kaynaklı içerik tespiti yapabilir; gerek görüldüğünde yazardan ek beyan veya kanıt isteyebilir.

7. Yazar Sorumluluğu

• Yazar(lar), YZ tarafından üretilmiş veya iyileştirilmiş tüm içeriği gözden geçirmek; halüsinasyon, uydurma referans ve hatalı bilgileri ayıklamakla yükümlüdür.

• Tüm ayet, hadis, klasik eser alıntıları ve modern atıflar muteber birincil kaynaklardan doğrulanmalıdır.

• Yazar, kullanılan YZ aracının kullanım şartlarını incelemiş; kişisel veri, telif hakkı ve veri eğitimi açısından makalenin haklarına zarar vermediğini teyit etmiş olmalıdır.

• Birden fazla yazarlı çalışmalarda YZ kullanımı tüm eş yazarlarla paylaşılır ve ortak onayla beyan edilir.

• Yazar, gerektiğinde kullandığı YZ istemlerini (prompts) ve çıktılarını editör isteği üzerine sunmaya hazır olmalıdır.

8. İhlal Durumları ve Yaptırımlar

Bu politikanın ihlali tespit edildiğinde, ihlalin niteliğine göre aşağıdaki yaptırımlar uygulanır:

• Beyan eksikliği veya yanlış beyan: Yazardan revizyon ve uygun beyan ile birlikte yeniden gönderim talep edilir.

• Yazarlık iddiası, sentetik veri, manipüle görsel veya kapsamlı içerik üretimi: Çalışma değerlendirmeden çıkarılır; gerekiyorsa yazarın bağlı olduğu kuruma bildirim yapılır.

• Yayımlanmış makalede ihlal tespit edilirse: COPE rehberlerine uygun şekilde düzeltme, ifade endişesi (expression of concern) veya geri çekme (retraction) işlemi uygulanır.

• Hakemlerin gizlilik ihlali: İlgili hakem hakem havuzundan çıkarılır ve ilgili kuruma bildirilir.

9. Yürürlük ve Güncelleme

Bu politika, Mütefekkir Yayın Kurulu tarafından kabul edildiği tarihten itibaren yürürlüktedir. Yapay zekâ teknolojilerinin hızlı gelişimi gözetilerek politika en az yılda bir kez gözden geçirilir; gerek görüldüğünde TR Dizin, YÖK ve uluslararası yayın etiği örgütlerinin güncellemeleri ile uyumlulaştırılır. Yazar ve hakemler, gönderim tarihinde yürürlükte olan politika sürümüne tabidir.

Referans Alınan Kaynaklar

• Elsevier — The use of generative AI and AI-assisted technologies in writing

• Elsevier — Generative AI policies for journals

• Elsevier — AI in the review process

• Taylor & Francis — AI Policy

• T&F Newsroom — Expanded Guidance on AI Application

• Taylor & Francis Editorial Policies (Author Services)

• Wiley — AI Guidelines

• Wiley — Generative AI Policy (PDF)

• Sage — Assistive and generative AI guidelines for authors

• Emerald — Stance on AI tools and authorship

• Emerald — Stance on AI in content creation and peer review