Haber-i Vâhidlerin Te‘âruzunda Ehl-i Rey ve Ehl-i Hadîs’in Karakteristik Yaklaşımları: “Zann-ı Kâfi Eşiği” ile “Sened Merkezli Tercih” Arasındaki Epistemolojik Ayrım

Bu çalışma, haber-i vâhidlerin te‘âruzunda Ehl-i Rey/Hanefî ile Ehl-i Hadîs/Cumhur çizgisinin karakteristik tercih reflekslerini karşılaştırmalı olarak tahlil etmektedir. Çalışma teâruzun izalesinde ihtilaflı bir tercih kriteri olan kesretü’r-ruvât meselesi ile sabah namazına ilişkin isfâr–tağlîs rivayetleriyle sınırlıdır. Çalışma, Hanefîlerin kesretü’r-ruvâtı neden tercih sebebi saymadığı ve iki ekolün teâruzu hangi epistemik zeminde çözdüğü problemini açıklamayı amaçlamaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; klasik usûl literatürü ve furû örnekleri doküman analizi ve karşılaştırmalı analiz yöntemiyle incelenmiştir. Çalışmanın özgün yönü, ekoller arası ayrımı yalnız tercih kriterleri üzerinden değil; tercih kriterlerinin işletildiği aşama, işlev ve epistemik rol üzerinden analiz etmesidir. Bu çerçevede Hanefî yaklaşımı açıklamak üzere “zann-ı kâfî eşiği” ve “sübût eşitlemesi” kavramsallaştırmalarında bulunulmuştur. Çalışma sonucunda, Hanefî yaklaşımda âhâd haberin amel için yeterli zan seviyesine ulaşmasından sonra râvî sayısındaki artışın tercih bakımından ilave epistemik değer üretmediği ve bu sebeple tercihin sened düzleminden metin düzlemine taşındığı sonucuna ulaşılmıştır. Buna karşılık Cumhurun, senedde oluşan ilave zan değerini teâruzun ilk aşamasında işleterek tercihi genellikle sened düzleminde gerçekleştirdiği tespit edilmiştir. Ayrıca usûl kaidelerinin furûda işletilmediği yönündeki bazı değerlendirmelerin çoğu zaman teâruzun çözüldüğü aşamanın gözden kaçırılmasından kaynaklandığı gösterilmiştir.

This study comparatively examines the characteristic preference patterns of the Ahl al-Raʾy/Ḥanafī and Ahl al-Ḥadīth/Jumhūr traditions in cases of conflict (taʿāruḍ) between akhbār al-āḥād. The scope of the study is confined to the issue of kathrat al-ruwāt (multiplicity of transmitters) as a disputed criterion of preference in resolving contradiction, together with the narrations concerning isfār and taghlīs in the dawn prayer. The study aims to clarify why the Ḥanafīs did not regard multiplicity of transmitters as an independent ground of preference, and on what epistemic basis the schools resolved conflicting reports. The research adopts a qualitative methodology. Classical works of legal methodology (uṣūl) and substantive jurisprudence (furūʿ) are examined through document analysis and comparative analysis. The original contribution of the study lies in analyzing the divergence between the each traditions not merely through their preference criteria themselves, but also through the stage, function, and epistemic role at which those criteria operate. Within this framework, the concepts of the “threshold of sufficient probabilistic knowledge” (ẓann kāfī) and “equalization of authenticity” (subūt) are proposed in order to explain the Ḥanafī approach. The study concludes that, within the Ḥanafī framework, once a solitary report attains a level of probabilistic knowledge sufficient for legal practice, an increase in the number of transmitters no longer generates additional epistemic value for purposes of preference. Consequently, the process of preference shifts from the level of transmission (isnād) to that of textual content (matn). By contrast, the Jumhūr treat the additional probabilistic value generated within the chain of transmission as operative at the initial stage of resolving contradiction and therefore generally carry out preference on the level of isnād. Furthermore, through the example of the isfār–taghlīs narrations, the study demonstrates that certain claims asserting that legal-theoretical principles are not applied in substantive jurisprudence often stem from overlooking the particular stage at which contradiction is resolved.