Osmanlı Devleti’nde Meşveret Meclisi ve Şeyhülislâmların Meclisteki Konumu

Osmanlı Devleti’nde dinî meşruiyeti sağlayan en önemli kurumlardan biri olan şeyhülislâmlık, zamanla sadece fetvâ veren bir makam olmaktan çıkıp devlet yönetiminde de etkili hale gelmiştir. Divân-ı Hümâyûn’un önemini yitirmesiyle birlikte Meşveret Meclisi öne çıkmış, şeyhülislâmlar bu mecliste dini konuların yanı sıra askerî idarî ve malî konularda da söz sahibi olmuşlardır. Meşveret toplantılarının önemli bir kısmının şeyhülislâmların konaklarında yapılması ve alınan kararların fetvâ yoluyla meşrulaştırılması, onların bu güçlü konumunu açıkça göstermektedir. Bu çalışma özellikle XVII. yüzyıldan itibaren önem kazanan Meşveret Meclisi’nde şeyhülislâmların konumunu, görevlerini ve karar alma süreçlerindeki etkilerini ortaya koymayı amaçlamıştır. Yapılan çalışmada Osmanlı arşiv belgeleri (hatt-ı hümâyunlar) başta olmak üzere Osmanlı kronikleri ve ilgili literatür incelenmiştir. Meşveret Meclisi’nin yapısı işleyişi ve şeyhülislâmların bu meclisteki rolleri genel olarak ele alınmıştır. Bu yönüyle çalışma, literatürde genellikle dağınık şekilde ele alınan Meşveret Meclisi-şeyhülislâm ilişkisini bütüncül biçimde incelemiş ve şeyhülislâmların Osmanlı Devleti’nin karar alma mekanizmalarındaki merkezi rolünü daha açık biçimde ortaya koymuştur. Böylece Osmanlı Devleti’nin siyasal yapısının anlaşılmasına katkı sağlamıştır. Çalışma, ağırlıklı olarak XVII. yüzyıl ve sonrasına ait Osmanlı arşiv belgeleri (özellikle hatt-ı hümâyunlar), kronikler ve mevcut literatürle sınırlı olup, bu çerçevenin dışındaki dönem ve kaynaklara kapsamlı biçimde yer verilmemiştir.

The office of the Sheikhulislâm, which was one of the most important institutions providing religious legitimacy in the Ottoman Empire, transformed over time from being merely an office issuing fatwas to becoming influential in state administration. With the loss of importance of the Imperial Council (Dîvân-ı Hümâyûn), the Consultation Council (Meşveret Meclisi) came to the fore, and sheikhulislâms gained a voice in military, administrative, and financial matters in this council, in addition to religious subjects. The fact that a significant portion of the consultation meetings were held at the residences of the sheikhulislâms and that the decisions taken were legitimized through fatwas clearly demonstrates their powerful position. This study aims to reveal the position, duties, and influence of sheikhulislâms in the decision-making processes within the Consultation Council, which gained importance especially from the XVIIth century onwards. In the study, Ottoman chronicles and the relevant literature, primarily Ottoman archival documents (imperial decrees/hatt-ı hümâyuns), were examined. The structure and functioning of the Consultation Council and the roles of the sheikhulislâms in this council have been handled in general terms. In this respect, the study has holistically examined the relationship between the Consultation Council and the sheikhulislâm, which is generally handled in a scattered manner in the literature, and has more clearly revealed the central role of sheikhulislâms in the decision-making mechanisms of the Ottoman Empire. Thus, it has contributed to the understanding of the political structure of the Ottoman Empire. The study is mainly limited to Ottoman archival documents (especially imperial decrees), chronicles, and existing literature belonging to the XVIIth century and after; periods and sources outside this framework have not been included extensively.