Mâtürîdî’de Kavram Tahlili: Bağy Kavramı Örneği

Mâtürîdî’nin günümüze intikal eden Te’vîlâtü’l-Kur’ân adlı eseri, İslami ilimlere dair kıymetli bilgileri içeren hacimli bir tefsirdir. Müfessir, Kur’ân âyetlerini tefsir etme sürecinde Hz. Peygamber, sahabe ve tabiîn neslinden aktarılan rivayetleri dikkate almakla birlikte, aklî istidlallere ve lügavî tahlillere de önemli ölçüde başvurmuştur. Bu çalışma, Mâtürîdî’nin kelime ve kavramları analiz etme yöntemini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada nitel yöntemlerden doküman/metin analizi tekniği esas alınmış; bu doğrultuda Te’vîlâtü’l-Kur’ân taranarak müfessirin kavramları hangi yöntemlerle tahlil ve tefsir ettiği üzerinde durulmuştur. İnceleme sonucunda, Mâtürîdî’nin, ayetlerin doğru anlaşılabilmesi için kelime ve kavramların türediği kökleri, asıl anlamlarını, yakın anlamlı kelimeler arasındaki ortak ve farklı yönleri ile zıt anlamlı kelimeleri belirlemeye yönelik yöntemler kullandığı tespit edilmiştir. Ayrıca bu süreçte, kendinden önceki tefsir ve dil âlimlerinin görüşlerinden sıklıkla yararlandığı görülmüştür. Çalışmanın ikinci kısmında, Mâtürîdî’nin kavramları tahlil etme yöntemi, bağy kavramı özelinde incelenmiştir. Bu çerçevede öncelikle söz konusu kavramın etimolojik yapısı ele alınarak ifade ettiği temel anlamlar ortaya konmuş; ardından müfessirin Kur’ân bütünlüğünde bu kavramı nasıl tahlil edip anlamlandırdığı belirlenmiştir. Netice olarak Mâtürîdî'nin bağy kavramını, diğer kavramlarda olduğu gibi geçtiği her yerde müstakil ve tafsilatlı bir incelemeye tabi tutmak yerine, yalnızca ilgili ayetin sahih bir şekilde anlaşılması için gerekli gördüğü ölçüde ele aldığı müşahede edilmiştir. Bu doğrultuda, kavramın asıl anlamı, bağlam içinde kazandığı anlamlar ve yakın anlamlı kelimelerle ilişkisini ortaya koymanın yanı sıra, Kur’ân bütünlüğünde yedi farklı manada yorumlandığı görülmüştür.

al-Māturīdī’s extant work, Ta’wīlāt al-Qur’ān, is a voluminous tafsīr containing valuable information regarding Islamic sciences. In the process of interpreting Qur’ānic verses, while the mufassir takes into account the narrations transmitted from the Prophet, the Sahaba, and the Tabi’un, he also significantly employs rational inferences and linguistic analyses. This study aims to reveal al-Māturīdī’s method of analyzing words and concepts. The research adopts the document/textual analysis technique. Ta’wīlāt al-Qur’ān was examined to focus on the methods by which the mufassir analyzed and interpreted concepts. As a result of the examination, it was determined that al-Māturīdī utilized methods that aim to identify the roots from which words and concepts are derived, their primary meanings, the common and diverging aspects between near-synonyms, and antonyms, in order to ensure the correct understanding of the verses. Furthermore, it was observed that he frequently benefited from the views of preceding tafsīr and language scholars during this process. In the second part of the study, al-Māturīdī’s method of analyzing concepts was examined specifically through the concept of baghy. To accomplish this, first, the etymological structure of the concept in question was addressed to set forth the basic meanings it conveys; subsequently, how the mufassir analyzed and interpreted this concept within the integrity of the Qur’ān was determined. As a result, it was observed that al-Māturīdī, as with other concepts, did not subject the concept of baghy to an independent and detailed examination wherever it occurred, but rather addressed it only to the extent he deemed necessary for the sound understanding of the relevant verse. In this regard, besides revealing the concept's primary meaning, the meanings it acquires within the context, and its relationship with near-synonyms, it was seen that it was interpreted in seven different meanings within the integrity of the Qur’ān