BAZI EMEVÎ YÖNETİCİLERİNİN NAMAZ VAKİTLERİ UYGULAMALARINA DAİR RİVAYETLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ

Araştırma, Muaviye döneminden Ömer b. Abdilaziz dönemine kadar uzanan süreçte, Emevî yöneticilerine isnat edilen vakit dışı namaz uygulamalarının, hadis ilmi bağlamında sistematik bir şekilde değerlendirilmesini konu edinmektedir. Daha önce çalışılan Cuma ve bayram hutbelerinin namazdan önce okunup okunmadığı ve ikindi namazından sonra iki rekât nafile namazın bulunup bulunmadığı meselesi konu kapsamı dışında tutulmuştur. Bu rivayetlerde yer alan tartışmaların mezheplere tesiri ya da güncel tartışmalara dayanak alınması hususu ayrı bir çalışmanın konusudur. Bu rivayetlerin, tarihî bağlamları göz ardı edilerek Hz. Peygamber’e isnatla aktarılması; uzman değerlendirmelerinden yoksun olduğunda tarihî hatalara ve yersiz tartışmalara yol açabilmektedir. Bu açıdan konuyu öncelikle tartışmaları hazırlayan siyasî sebepleri tarihi perspektiften değerlendirilmesi önemlidir. Çalışmada nitel araştırma metotlarından biri olan doküman tarama yöntemi kullanılmıştır. Bu sebeple hadis kitaplarından Emevîlerin cuma ve ikindi namazı vaktini ihlalleri ile ilgili rivayetler muhteva değerlendirmesi çerçevesinde ele alınmıştır. Çalışmanın sonuçlarına göre, Emevî yöneticilerinin namaz vakitlerini ihmal etmeleri ve hutbeleri gereğinden fazla uzatmaları, dönemin fakih ve muhaddisleri tarafından eleştirilmiş ve bu durum, alternatif dinî uygulamaların ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Rivayetlerin farklı tariklerle aktarılması ve siyasal-tarihî bağlamda şekillenmesi, bu hadislerin doğru anlaşılabilmesi için yalnızca tarihî olayların değil, aynı zamanda hadis ilminde uzman kişilerin yorumlarının da dikkate alınmasının gerekliliğini ortaya koymuştur.

This study undertakes a systematic analysis, within the framework of ḥadīth scholarship, of reports attributing to Umayyad rulers the performance of ṣalāt outside its prescribed times during the period from the reign of Muʿāwiya b. Abī Sufyān to that of ʿUmar b. ʿAbd al-ʿAzīz. Issues previously explored in scholarly literature -such as whether the khuṭbas of Friday and Eid prayers were delivered prior to the ṣalāt, and whether a two-rakʿa supererogatory prayer was observed after the ʿaṣr prayer- have been excluded from the scope of this investigation. Likewise, the influence of these reports on the sects and their employment in contemporary polemics fall outside the limits of this study and are considered matters for separate research. The transmission of such reports with direct attribution to the Prophet, while disregarding their historical contexts and omitting expert assessment, has the potential to lead to significant historical misjudgements and unwarranted controversies. In this regard, it is of particular importance to first evaluate the political circumstances that gave rise to these debates from a historical perspective. The study employs document analysis as its method. Accordingly, reports in the ḥadīth literature concerning the Umayyads’ violations of the designated times for Friday and ʿaṣr prayers are examined within the framework of content analysis. The findings indicate that Umayyad rulers’ neglect of prayer times and their excessive prolongation of khuṭbas were subject to criticism by contemporary fuqahāʾ and muḥaddithūn. These practices appear to have facilitated the emergence of alternative religious responses. The transmission of these reports through multiple ṭuruq and their formation within distinct political and historical contexts demonstrate that an accurate understanding of such narrations necessitates not only reference to historical events but also the interpretive insights of scholars specialised in ḥadīth studies.