Kâdî Abdülcebbâr’ın Kur’ân Kıssalarına Yaklaşımı: Tenzîhü’l-Kur’ân ‘Ani’l-Metâ‘in Bağlamında Bir İnceleme

Tarihten günümüze Kur’an’daki kıssalara yönelik çeşitli şüphe ve itirazlar dile getirilmiştir. Özellikle 19. yüzyıldan sonra içerik ve metodolojik düzeyde kıssalara yönelik sorgulamaların arttığı görülmektedir. Öte yandan klasik dönemde bu sorgulamaların mahiyeti ve niteliği merak konusudur. Bu bağlamda Kâdî Abdülcebbâr’ın soru-cevap tarzında kaleme aldığı Tenzîhü’l-Kur’ân adlı eser klasik dönemde kıssalara yönelik sorgulamaların mahiyetine ve niteliğine dair önemli bir fikir vermektedir. Zira Kâdî bu eserinde kendi dönemine kadar kıssalar hakkında ileri sürülen çok sayıda soru ve cevaba yer vermiştir. Dolayısıyla araştırmada ilk olarak Tenzîhü’l-Kur’ân, yöntemi ve içeriği hakkında genel bir bilgi verilecek, ardından eserde konularına göre kıssalara yöneltilen itiraz ve bunlara verilen cevaplar tespit edilmeye çalışılacaktır. Bu tespiti anlamlı kılan önemli noktalardan birisi de bu sorulara aklı aktif bir şekilde kullanan Mu‘tezile düşüncesinin öncü temsilci konumundaki Kâdî Abdülcebbâr’ın cevap vermiş olmasıdır. Neticede Tenzîhü’l-Kur’ân’dan hareketle klasik dönemde kıssalara ne tür soruların yöneltildiği ve Kâdî’nın bunlara nasıl cevap verdiğine dair bir sonuca ulaşılacaktır.

From history to the present day, various doubts and objections have been raised against the narratives (Qısas) in the Qur’ān. It is observed that, particularly after the 19th century, there has been an increase in the scrutiny of narratives with respect to content and methodology. On the other hand, the nature and quality of these questionings in the classical period are matter of curiosity. In this context, Qādī ‘Abd al-Jabbār’s Tanzīh al-Qur’ān, written in a question-and-answer style, provides an essential insight into the nature and quality of the questioning of narratives in the classical period. In this work, Qādī has mentioned many questions and answers that were put forward about the narratives until his time. Therefore, the study will first give general information about Tanzīh al-Qur’ān, its method, and content, then try to determine the objections to the narratives in terms of their subjects and the answers to them. One of the critical points that makes this determination meaningful is that Qādī ʿAbd al-Jabbār, the leading representative of the School of Muʿtazile that actively uses reason, had answered these questions. Thus, based on Tanzīh al-Qur’ān, a comprehensive conclusion will be reached about what kind of questions were directed to the Quranic narratives in the classical period and how Qādī responded to them.