Şeyhülislâm Mustafa Efendi ve İstiâre Risâlesi
DOI:
https://doi.org/10.30523/Anahtar Kelimeler:
Arap Dili ve Belâgatı- Beyân İlmi- İstiâre-i Mekniyye- Şeyhülislâm Mustafa Efendi- RisâleÖz
Osmanlı medreselerinde Arap dili eğitimi, müfredatın ana unsurlarından biri olarak verilmiş; bu sayede, dini ilimlerde derin bilgi sahibi âlimler yetişmiş ve İslâm ilim camiasına birçok kıymetli eser kazandırılmıştır. Dönemin öne çıkan ilmî eserlerinden biri, Şeyhülislâm Ebü’l-Meyâmin Mustafa Efendi (ö. 1015/1606) tarafından kaleme alınan İstiâre risâlesidir. Arap dili ve belâgatında önemli bir mecaz sanatı olan istiâre-i mekniyye’nin teorik açıdan ele alındığı bu risâlede önceki âlimlerin konu hakkındaki görüşlerine yer verilmiş ve bu görüşler cedel ilminin prensipleri doğrultusunda tartışılmıştır. Bu yönüyle eser, günümüz dilbilim çalışmaları açısından da değerli bir kaynak teşkil etmektedir. Söz konusu risâlenin neşrine yönelik yapılan bu çalışmada metin incelemesi ve literatür taraması yöntemleri takip edilmiştir. Bu bağlamda önce müellifin hayatı ve eserleri hakkında bilgi sunulmuş ardından risâlenin el yazma nüshası ile içeriği hakkında bilgi verilmiş ve son olarak günümüze ulaşan tek nüshanın tahkiki yapılmıştır. Çalışma sonucunda, Osmanlı âlimlerinin şerh ve haşiyecilikle sınırlı kalmayıp, özgün yorumlarıyla önceki ilmî müktesebata hem geliştirme hem de sistemleştirme yönünde önemli katkı sağladıkları anlaşılmıştır.
Referanslar
Atâyî, Nev'îzâde. Hadâ'iku'l-hakâ'ik fî tekmileti'ş-şakâ'ik: Nev'îzade Atâyî'nin şakha'ik zeyli (inceleme - tenkitli metin). Fatih İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2017.
Bağdatlı, İsmail Paşa. Hediyyetü’l-ʿârifîn, esmâʾü’l-müʾellifîn ve âsârü’l-musannifîn. İstanbul: Meârif Vekaleti, 1955.
Ebü'l-Meyâmin, Mustafa Efendi. Risâle fi'l-istiâre. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi.
Cürcânî, Ebû Bekr ʿAbdülkâhir b. ʿAbdirrahman. Esrâru’l-belâğa. thk. Mahmûd Muhammed Şâkir. Kahire; Cidde: Dârü’l-Medenî, ts.
Güzel, Mehmet Emin. “İstiâre-i Mekniyyenin Tanım ve Kapsamı ile İlgili Tartışmalar Üzerine Bir Mülahaza”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 9/1 (2023), 268-89.
Hüzelî, Ebû Züeyb Huveylid bin Hâlid bin Muharris. Dîvânu Ebî Züeyb el-Hüzelî. thk: Ahmed Halîl eş-Şâmî. Mısır: Mekkezü'l-Buhûs ve’d-Dirâsât el-İslâmîye, 2014.
Işın, Bür. XVII. Asrın İlk Yarısında Payeli ve Bilfiil Anadolu ve Rumeli Kazaskerleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Lisans Tezi, 1965.
İpşirli, Mehmet. “Ebülmeyâmin Mustafa Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 362-363. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
İsferâyînî, İsâmuddîn. Şerhu İsâm ʿalâ metni’s-Semerkandîyye. thk. Muhammed Salih el-Ğursî. İstanbul: el-Mektebetü'l-Hanefiyye, ts.
İsferâyînî, İsâmuddîn. el-Etvalu şerhu Talhîsi Miftâhi’l-ʿulûm. thk. ʿAbdulhamîd Hindâvî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, ts.
Kahraman, Seyit Ali - Galitekin Ahmed Nezih - Dadaş, Cevdet. İlmiyye Sâlnâmesi: Osmanlı İlmiyye Teşkilatı ve Şeyhülislamlar. İstanbul: İşaret Yayınları, 1998.
Kâtib Çelebî, Haci Halife. Târîhu mulûki âli Osman: Fezleketü't-tevârîh. thk. Seyyid Muhammed es-Seyyid. Ürdün: Vakfiyyetu İbn Gâzi li'l-Fikri'l-Kurânî, ts.
Kâtib Çelebî, Haci Halife. Süllemü’l-vüsûl ilâ tabakāti’l-fuhûl. thk. Mahmud Abdulkadir el-Arnavût. İstanbul: IRCICA Yayınları, 2010.
Kâtib Çelebî, Haci Halife. Keşfü’z-zunûn ʿan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. thk. Ekmeleddin İhsanoğlu - Beşşar Avvad. İngiltere: Müessesetül-Furkan, 2021.
Kazvînî, Celâleddîn Muhammed b. Abdurrahman Hatîb. el-Îzâh fî ʿlûmi’l-belâga. thk. İbrahim Şemseddîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmîyye, 2003.
Kazvînî, Celâleddîn Muhammed b. Abdurrahman Hatîb. Telhîsü'l-Miftâh. Pakistan: Mektebetü'l-Medine, 2016.
Mustafa Efendi, Naimâ. Naimâ Tarihi. çev. Zuhuri Danışman. İstanbul: Bahar Matbaası, 1967.
Râzî, Muhammed b. Ebû Bekir. Muhtârü's-Sıhâh. thk. Abdulfettah Berkâvî. Kahire: Dârü'l-Menâr, ts.
Sekkâkî, Ebû Yakûb Sirâcüddîn Yusuf b. Ebî Bekr. Miftâhü’l-ʿulûm. thk. Naîm Zerzûr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmîyye, 1983.
Semerkandî,el-Leysî, Ebü’l-Kâsım b. Ebî Bekr. er-Risâletü’s-semerkandîyye fi’l-istiʿâre. Cezayir: Matbaʿatu Buntâne, 1905.
Seyrekzâde, Muhammed Emrullah Hilmi Efendi. Dibâce. Süleymaniye Kütüphanesi: Kasidecizade Mustafa Sırrı.
Taşköprîzâde, Ahmed Efendi. Şerhu’l-Fevâʾidi’l-ğıyâsiyye fî ʿilmeyi’l-meʿânî ve’l-beyân. İstanbul: Dârü’t-Tıbâ‘ati’l-Âmire 1896.
Uçar, Hasan - Güzel, Mehmet Emin. “Molla Hüsrev’in Nakdu’l-efkâr fî reddi’l-enzâr Adlı Eserinin Hadis İlmi ile İlgili İkinci Bölümünün Tahkiki”. Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi 4/2 2021.
Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Mahmûd bin Amr bin Ahmed. el-Keşşâf ‘an hakâ’iki ğavâmid et-tenzîl. thk. Abdü’r-Razzâk el-Mehdî. Beyrut: Dâru İhyâi't-Türâsi'l-‘Arabî ts.
İndir
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2024 Mütefekkir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı Bildirimi
Dergimize malale gönderen yazarlar, dergimizin online sistemine çalışmalarını yüklerken aşağıda belirtilen telif hakkı devir formunu okurlar ve onaylarlar.
MÜTEFEKKİR TELİF HAKKI DEVİR FORMU
Mütefekkir Editörlüğüne,
Derginiz OJS sisteminde başlığı ve yazarları belirtilen çalışma, yayımlanması için değerlendirilmek üzere yüklenmiştir. Bu çalışma daha önce hiçbir yerde yayımlanmamıştır, yayıma kabul edilmemiş ve değerlendirilmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir.
Çalışmanın, yayıma kabul edilmesi durumunda Esere ilişkin 5846 Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK’in) 21. maddesinde düzenlenen “İşleme Hakkı”nı, 22. maddesinde düzenlenen “Çoğaltma Hakkı”nı, 23. maddesinde düzenlenen “Yayma Hakkı”nı, 24. maddesinde düzenlenen “Temsil Hakkı”nı ve 25. maddesinde düzenlenen dijital iletim de dâhil olmak üzere “İ̇şaret Ses ve/veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Umuma Yayın”, yeniden iletim, umuma iletim, temsil yetkisi ve üçüncü kişilerin seçtikleri yer ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim hakkını ve işbu sözleşmede belirlenen diğer hakları; yer, sayı ve muhteva itibariyle gayrimahdut, süre itibariyle ise işbu sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte bulunan kanunun öngördüğü koruma süresince münhasıran Yayıncıya devredilmiştir.
Ayrıca; Manevi haklar Eser Sahibinde (Bundan sonra Yetkilendirilmiş Yazar) kalır. Ancak Yayıncı, kendisine devredilen mali haklar çerçevesinde manevi hakları kullanma yetkisine sahiptir. Bu kapsamda FSEK’in 14. maddesinde düzenlenen “Umuma Arz Salahiyeti”, 15. maddede düzenlenen “Adın Belirtilmesi”, 16. maddede düzenlenen “Eserde Değişiklik Yapılmasını Önleme”, 17. maddede düzenlenen “Zilyede ve Malike Karşı Eser Sahibinin Kullanabileceği Hakları” üçüncü kişilere karşı ileri sürebilir. Buna karşılık, eser sahibinin şerefini ve itibarını zedeleyecek tarzdaki yayını Yetkilendirilmiş Yazarın önleme hakkı mahfuzdur.
Yayıncı, Eserin aslını ya da kopyalarını herhangi bir şekilde veya yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltıp yayımlayabilir. Bu bağlamda Yayıncı, Eseri ciltli, ciltsiz yayımlayabileceği gibi, fasiküller hâlinde süreli ya da süresiz yayın formatında, değişik boylarda ve renklerde, görme engelliler için hazırlanacak yazı şekillerinde çoğaltıp yayımlayabilir. Yine Yayıncı, Eseri fiziki ortamda çoğaltıp yayımlayabileceği gibi, internet ve benzeri dijital ortamlar da dâhil olmak üzere bilgisayar, cep telefonu, CD, DVD gibi işaret, ses ve/veya görüntü nakline ve tekrarına yarayan, bilinen ya da ileride geliştirilecek olan ortamlarda da geçici ya da sürekli olarak çoğaltıp yayımlayabilir. Bu kapsamda Yayıncının, Eseri e-kitap ve z-kitap (zenginleştirilmiş kitap) gibi yeni teknolojinin gerektirdiği formatlarda ve mecralarda yayımlayabileceğini, iPhone, iPad, iPod ve Android gibi değişik formatlarda aplikasyonlarını yapabileceğini Yetkilendirilmiş Yazar, kabul, beyan ve taahhüt eder.
Yetkilendirilmiş Yazar, Eserin radyo-TV, uydu ve kablo gibi telli ya da telsiz araçlarla yayın ve yeniden yayın hakkı, umuma iletim, yeniden iletim, temsil yetkisi ile dijital iletim de dâhil olmak üzere üçüncü kişilerin seçtikleri yerde ve zamanda Esere erişimi sağlamak suretiyle umuma iletim, yeniden iletim ve temsil yetkisi hakkını Yayıncıya devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda interaktif uygulamalar, DVD, VCD, CD, MP3, video, GSM, EDGE, UMTS, 2.5G, 3G, LTE, 4G, DVBH, CDMA, HTML, XML, WAP, mobil TV, mobil streaming, mobil live streaming, catch-up, VOD, mobil, internet, sosyal medya, IPTV, WEBTV, HTML, XML, WAP, GSM, iPad, iPod, iPhone ve benzeri akıllı cihazlar ile mobil teknolojinin kullanıldığı cep telefonları ve sair mobil mecralar gibi sözleşmeye imza atıldığı tarihte bilinen ya da ileride geliştirilecek araçlarla yayın, erişimi sağlamak, umuma iletim, umuma erişim sağlama, yayın ve yeniden yayın hakkı ve yetkisi Yayıncıya ait olacaktır.
Yetkilendirilmiş Yazar, Yayıncıya Eserden doğan işleme hakkını ve yetkisini devir ve temlik etmiştir. Bu kapsamda Yayıncı, Eseri her dil ve lehçeye tercüme; müzik, sinema, opera ve tiyatro gibi eser türlerine dönüştürme veya bunlarla birlikte kullanma; sesli ve/veya görüntülü kitaba dönüştürme; külliyata dönüştürme; derleme, farklı yaş gruplarına göre seviyelendirme, uyarlama, özetleme ve veri tabanına ekleme, resimlendirmek suretiyle yayma gibi işleme ve bu işlemeler üzerindeki haklar ve yetkiler münhasıran Yayıncıya aittir.
Yayıncı, Eserin ticarileştirme (marchandasing) haklarının sahibidir. Bu bağlamda Yayıncı, Eserin adı, Eserde geçen herhangi bir karakter, karakterlerin isimleri, olayları, fotoğraf, çizgi ve resimleri, istediği şekilde ve istediği sektörde herhangi bir başka hizmet veya ürün ile birlikte promosyon ya da ticari olsun veya olmasın başkaca amaçlarla kullanabilir. Yayıncı, bu unsurları kendi adına marka veya alan adı olarak da tescil ettirebilir.
Çalışmanın bütün yazarları adına Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, devir ve temlik ettiğim haklar bakımından devre ehil olduğumu, Eser üzerinde üçüncü kişilerin herhangi bir hakkının bulunmadığını, işbu sözleşme ile Yayıncıya devrettiğim hakların kendime ait olduğunu ve daha önce hiç kimseye bu hakları devretmediğimi; üçüncü kişilerin Eserin tümü ya da bir bölümü üzerinde herhangi bir hak iddia etmesi durumunda bundan doğabilecek tazminat ve diğer yasal sorumlulukların kendime ait olacağını; Yayıncının bu durumda uğrayabileceği her türlü zararı da derhal ve nakden tazmin edeceğimi ve Yayıncının bu nedenle işbu sözleşmeyi feshetme yetkisinin de bulunduğunu kabul ve beyan ederim.
Eserin Yetkilendirilmiş Yazarı olarak, Mütefekkir'in “Yazarlara Notlar” bölümündeki tüm koşulları kabul ettiğimi/ettiğimizi ve sunduğum/sunduğumuz çalışmanın etik kurallara uygun olarak hazırlandığını, yayımlanacak yazıda editöryal düzeltme yapma hakkının Mütefekkir'e devredildiğini tasdik ederim.
Yetkilendirilmiş Yazar olarak Derginiz OJS sistemine kendi kullanıcı adım ve şifremle girdiğimi ve ekranda gördüğüm “Telif hakkı devir formunu gördüm ve kabul ettim” ibaresini işaretleyerek işbu Telif Hakkı Devir Formunda yazan hususları kabul etmiş olduğumu beyan ederim.
